Wśród licznie przekazywanych do Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach zabytków znajduje się bardzo interesująca tarczowata zapinka emaliowana z miejscowości Gnojno, gm. loco, pow. buski, woj. świętokrzyskie (ryc. 1). Zgodnie ze zgłoszeniem, została ona znaleziona przypadkowo, wraz z kilkoma dalszymi zabytkami metalowymi, w trakcie prac polowych. Znalezisko pochodzi z wielokulturowego stanowiska archeologicznego – AZP 91-65/11 Gnojno – Moglice Małe, stan. 4, znanego z wcześniejszych badań prowadzonych przez ks. Stanisława Skurczyńskiego (ryc. 2).

Znalezisko z Gnojna to zapinka tarczowata, kolista, płaska, wykonana ze stopu miedzi, o konstrukcji zawiaskowej (zachowana pochewka i zawiasek). Powierzchnia podzielona jest na trzy koncentryczne, wypukłe pierścienie. Centralny pierścień wypełniony emalią w kolorze ciemnoczerwonym. Pierścień środkowy podzielony na cztery części promieniście ułożonymi wstawkami szklanymi w kolorze czarnym. Między nimi znajdują się pola pomarańczowej emalii z kolistymi gniazdami w ciemniejszym kolorze, po których pozostały zagłębienia. Pierścień zewnętrzny podzielony sześcioma promieniście rozchodzącymi się wstawkami szklanymi w kolorze jasnozielonym, między którymi pierwotnie znajdowała się emalia w kolorze czerwonym, zachowana fragmentarycznie w dwóch polach. Na krawędzi zapinki widoczne jest szczątkowo zachowane karbowanie. W górnej części, na krawędzi, znajduje się wyraźne zgrubienie, prawdopodobnie ślad po uszku. Średnica tarczki 2,5 cm (ryc. 1, 3).

Emaliowane zapinki tarczowate o kolistej tarczce stanowią dość rzadkie znaleziska na obszarze Barbaricum. Natomiast licznie występują w prowincjach rzymskich, przede wszystkim w Galii, Belgii, Nadrenii, ale także nad środkowym Dunajem, w Brytanii, jak również na wybrzeżach Morza Czarnego. Zabytek z Gnojna najbardziej odpowiada typowi III.26a według K. Exnera i 41y według A. Böhme. Zbliżona jest też do typu „a” według S. Thomas, 7.13 i 7.14 według E. Rihy, 45.3 według E. Ettlinger, a także typu 27b1 według Feugère’a.

Na obszarze prowincji rzymskich emaliowane zapinki tarczowate datowane są na drugą połowę II i początek III w. n.e. Ich ogromna różnorodność wskazuje, że przedmioty te mogły być produkowane raczej w małych, wyspecjalizowanych warsztatach, być może także na indywidualne zamówienie Zapewne też pełniły funkcję bardziej ozdobną niż użytkową, stanowiąc najpewniej część stroju kobiecego. Na obszarze zajętym osadnictwem ludności kultury przeworskiej i wielbarskiej, występują w zespołach datowanych od fazy B2a po stadium C1/C2. Nieco później, od fazy B2/C1 po C2-C3, należy datować ich występowanie w kulturze bogaczewskiej. Zapinka odkryta w Gnojnie jest znaleziskiem luźnym, bez kontekstu, ale z tego samego stanowiska pochodzą między innymi zapinki grupy IV i V serii 8 według O. Almgren wskazujące na użytkowanie stanowiska na przełomie wczesnego i młodszego okresu rzymskiego.