ODKRYCIA
Para nagolenników stanomińskich z Wielgolasu Duchnowskiego, pow. miński
Więcej
Ukryj
1
Dział Epoki Brązu i Wczesnej Epoki Żelaza, Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, Polska
Data nadesłania: 10-02-2025
Data akceptacji: 03-10-2025
Data publikacji online: 31-12-2025
Data publikacji: 12-05-2026
Autor do korespondencji
Grażyna Orlińska
Dział Epoki Brązu i Wczesnej Epoki Żelaza, Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, Polska
Wiadomości Archeologiczne 2025;LXXVI(76):145-152
SŁOWA KLUCZOWE
DZIEDZINY
STRESZCZENIE
Parę nagolenników z Wielgolasu Duchnowskiego, pow. miński (Ryc. 1), znaleziono przypadkowo w 2021 roku. Wskazane przez znalazcę miejsce ich odkrycia oznaczono jako stanowisko 3 w podanej miejscowości i oznaczono numerem 35 na obszarze AZP 57-70 (Ryc. 2). Zniszczona powierzchnia przedmiotów oraz pokrywająca je brunatna patyna wskazują na zaleganie ich w środowisku mokrym, co nie odpowiada lokalizacji podanej przez znalazcę.
Nagolenniki, dość ciasno skręcone w przeciwne strony, w 1⅓ zwoju, z pręta o przekroju okrągłym, lekko zwężającego się na odcinkach końcowych (jeden koniec jest guziczkowato pogrubiony, drugi – zachowany tylko w egzemplarzu 1 – ukośnie ścieniony od wewnątrz) – niewiele różnią się wielkością (Ryc. 3, 4). Wyryty na nich ciągły ornament (obecnie w większości zniszczony), składał się z niesymetrycznie rozmieszczonych grup poprzecznych rowków przedzielających pola z rozsuniętymi parami zakreskowanych w przeciwne strony trójkątów. Z wierzchołków trójkątów na przedłużeniu ich boków wyprowadzono linie tworzące pośrodku pól romboidalne figury. Wzory różnią się od siebie liczbą pół oraz motywem wykonanym na końcach nagolenników – w okazie 1 są to poprzeczne rowki, w okazie 2 „jodełka”.
Pręty użyte do wykonania nagolenników (w przypadku egzemplarza 1 o długości 53 cm) uzyskano w formie niszczejącej, przypuszczalnie metodą na wosk tracony. Odlano je z brązów cynowo-ołowiowych, pochodzących z różnych porcji surowca (Tab. 1). Stop okazu 1 charakteryzuje się bardzo wysoką zawartością cyny (średnio 24,2% Sn) i średnią ołowiu (śr. 7,9% Pb), a egzemplarza 2 – wysokim udziałem cyny (śr. 14,2% Sn) i niskim ołowiu (śr. 4,2% Pb). Większy odsetek cyny i ołowiu w patynie niż miejscach odczyszczonych jest efektem procesów korozyjnych. Znaczne udziały żelaza, zwłaszcza w warstwie patyny, są najprawdopodobniej skutkiem zalegania przedmiotów w środowisku mokrym. Pod względem składu pierwiastkowego okazy z Wielgolasu nie mają analogii wśród innych nagolenników. Użyte stopy, zwłaszcza egzemplarza 1 (w jego przypadku bardzo prawdopodobne jest zastosowanie recyklingu), wydają się mieć najniższe wśród przebadanych wskaźniki użytkowe. Nie można wykluczyć celowego doboru takiego surowca zakładając, że obręcze z Wielgolasu były przeznaczone do zatopienia.
Omawiane nagolenniki należą do ciasno zwiniętych okazów typu klasycznego wersji mazowieckiej w klasyfikacji Małgorzaty Mogielnickiej-Urban i egzemplarzy typu Vb1 w podziale Marcina Maciejewskiego – symetrycznych, z guziczkowatymi zakończeniami i ornamentem mazowieckim. Ich wymiary, 1⅓-zwojowy skręt, ścienienie jednego z zakończeń oraz rodzaj ornamentu są typowe dla nagolenników stanomińskich z lokalnych warsztatów. Egzemplarze zdobione wzorami z rozsuniętymi parami zakreskowanych trójkątów, między którymi umieszczano wybrane motywy, są znajdowane na obszarze od zachodniego Mazowsza po Podlasie (Ryc. 5).
Jak dotąd tylko w Wielgolasie i Rzążewie, pow. siedlecki, odkryto pary nagolenników, z których jeden ma końce pokryte „jodełką” a drugi poprzecznymi rowkami. Wzór jodełkowy na okazach z obu znalezisk oddano pasmami ukośnych kresek przedzielonymi podłużnymi liniami. Obie pary nagolenników zdobione są wzorami z rozsuniętymi, zakreskowanymi parami trójkątów, które różnią się umieszczonymi między nimi motywami (Ryc. 5).
Kontekst odkrycia nagolenników ornamentowanych rozsuniętymi parami zakreskowanych trójkątów nie daje podstaw do uszczegółowienia ich datowania w ramach okresu halsztackiego D.
FINANSOWANIE
Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie
REFERENCJE (18)
2.
Chomentowska B. 1960: Brązowy skarb halsztacki z miejscowości Ginetówka, pow. Grójec, „Światowit” XXIII, 495‒522.
3.
Garbacz-Klempka A. et alii 2018: A. Garbacz-Klempka, Ł. Karczmarek, Z. Kwak, J. Kozana, M. Piękoś, M. Perek-Nowak, P. Długosz, Analysis of a Castings Quality and Metalworking Technology. Treasure of the Bronze Age Axes, „Archives of Foundry Engineering” 18 (30/3), 179–185.
https://doi.org/10.24425/12362....
4.
Garbacz-Klempka A., Dzięgielewski K., Perek-Nowak M. 2022: Analizy metaloznawcze wybranych przedmiotów brązowych i ołowianych z cmentarzyska w Świbiu, [w:] M. Michnik, K. Dzięgielewski, Cmentarzysko z wczesnej epoki żelaza w Świbiu na Górnym Śląsku. Tom 2, Gliwice [Muzeum w Gliwicach], 288–335.
5.
Garbacz-Klempka A., Ścibior D., Kwak Z. 2016: Badania i wizualizacja technologii odlewniczej w epoce brązu na podstawie ceramicznych i kamiennych form z Legnicy z ul. Spokojnej, [w:] K. Nowak, T. Stolarczyk (red.), Metalurdzy znad Kaczawy. Cmentarzysko ciałopalne z epoki brązu odkryte w Legnicy przy ul. Spokojnej, Legnica [Muzeum Miedzi w Legnicy], 109–128.
6.
Hensel Z. 1996: Produkcja wyrobów ze stopów miedzi na Kujawach w świetle badań chemicznych, [w:] A. Cofta-Broniewska (red.), Metalurgia brązu pradziejowych społeczeństw Kujaw, Studia i Materiały do Dziejów Kujaw 7, Poznań [UAM], 129–190.
7.
Jaskanis D. 1976: Skarb ozdób brązowych kultury łużyckiej z Brańska. gm. loco, woj. białostockie, RB XIII, 135–149.
8.
Kłosińska E.M. 2019: Some thoughts regarding the research on the metal finds from the Early Iron Age in the lower Pilica River basin, [w:] M.S. Przybyła, K. Dzięgielewski (red.), Chasing Bronze Age rainbows. Studies on hoards and related phenomena in prehistoric Europe in honour of Wojciech Blajer, Prace Archeologiczne 69. Studies, , Kraków [Profil-Archeo], 243–255.
https://doi.org/10.33547/Prace....
9.
Kłosińska E.M., Solarska K. 2010: Unikatowe znalezisko gromadne z okolic Stawiszyna, pow. białobrzeski, woj. mazowieckie, „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego” 44/1‒4, 25‒47.
10.
Kostrzewski J. 1964: Skarby i luźne znaleziska metalowe od neolitu do wczesnego okresu żelaza z górnego i środkowego dorzecza Wisły i górnego dorzecza Warty, PArch. XV, 5–133.
11.
Maciejewski M. 2019: Brązy stanomińskie i chronologia wczesnej epoki żelaza. Próba uchwycenia nowej perspektywy, „Śląskie Sprawozdania Archeologiczne” 61, 7–83.
12.
Makarowicz P., Garbacz-Klempka A. 2014: Osada metalurgów w Szczepidle nad środkową Wartą. Z badań nad wytwórczością z brązu w II tys. BC, FAP 50/2, 261–281.
13.
Mogielnicka-Urban M. 2008: Nagolennik typu stanomińskiego z Biejkowskiej Woli k. Biejkowa, gm. Promna, pow. białobrzeski, woj. mazowieckie na tle innych znalezisk tego typu w Polsce, [w:] M. Mogielnicka-Urban (red.), Opera ex aere. Studia z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza dedykowane profesorowi Janowi Dąbrowskiemu, Warszawa [IAE PAN], 211–222.
15.
Orlińska G., Karczmarek Ł. 2010: Niepublikowane nagolenniki typu stanomińskiego, WA LXI (2009–2010), 81–94.
16.
Pasternak J. 1938: Brązowy skarb halsztacki z Kiełczewa, „Światowit” XVII (1936–1937), 287‒292.
17.
Pernicka E. 2014: Provenance Determination of Archaeological Metal Objects, [w:] B.W. Roberts, C.P. Thornton (red.), Archaeometallurgy in Global Perspective, New York [Springer], 239–268.
18.
Werner B. 1931: Nagolenniki lite z Podlasia (Wieś Okrągłe pow. siedlecki i wieś Proszew pow. węgrowski), ZOW VI/1, 1–5.