Wczesnośredniowieczne cmentarzysko w Żukowie, pow. płoński, znajduje się na obszarze najliczniejszego skupiska nekropoli z grobami w obudowach kamiennych, w międzyrzeczu Skrwy i Wkry. Odkryto je przypadkowo w 1955 r., w trakcie eksploatacji żwiru. Ratownicze badania wykopaliskowe przeprowadził T. Żurowski odkrywając na powierzchni ok. 5 arów, 48–49 pochówków z okresu wczesno- i późnośredniowiecznego.
W 2016 r. do PMA, przekazano 44 zabytki z cmentarzyska w Żukowie, pochodzące z nielegalnych poszukiwań. W tym samym roku na stanowisku przeprowadzono badania geofizyczne oraz powierzchniowe z użyciem wykrywaczy metali. Ich celem było uchwycenie zasięgu cmentarzyska i wytypowanie miejsc pod przyszłe badania wykopaliskowe. Badania geofizyczne nie wykazały jednoznacznie obszarów, w których można byłoby się spodziewać nawarstwień o charakterze antropogenicznym. W trakcie prospekcji odkryto trzy zabytki z okresu wpływów rzymskich (Ryc. 6): denar Wespazjana (69–70 n.e., Ryc. 7:38), denar Antoninusa Piusa (150–151 n.e., Ryc. 7:4) oraz brązową zapinkę typu Almgren 96 (B2/C1, Ryc. 7:54) .

Odkryto 34 przedmioty z okresu wczesnego średniowiecza (Ryc. 8). Do najcenniejszych, należą elementy uzbrojenia: grot włóczni typu IV wg Nadolskiego (Ryc. 9) datowany głównie na XI w. Znaleziono też topór typu V, IIB.5.20 wg Piotra Kotowicza (Ryc. 10:63), należący do najczęstszych odmian w Polsce, a także centralnej i wschodniej Europie. Datuje się je na okres od drugiej połowy X w. (?) do XII w., używane były również w XIII w . Kolejny topór to typ V, IIB.5.2 wg P. Kotowicza, należący także do najczęstszych na terenie Polski (Ryc. 10:47). W XI i XII w. typ ten rozpowszechnił się na Rusi Kijowskiej, ziemiach Bałtów, a w XII i XIII w. na terenach ugrofińskich. Fragmenty pięciu noży to egzemplarze typowe dla wczesnego średniowiecza, reprezentujące formy o trójkątnym przekroju głowni, prostym tylcu, sztychu przygrzbietowym i krótkim trzpieniu (Ryc. 11:95 – 97).

Fragment krzesiwa ogniwkowego (Ryc. 11:2), należy do zabytków, które według L. Rauhuta, na cmentarzyskach z grobami w obudowach kamiennych, datowane są na okres od końca XI w.

Do naczyń klepkowych należą: fragmenty wiadra (Ryc. 12:1), dwa fragmenty obręczy (Ryc. 12:62, 64) oraz haczykowato wygięte zakończenie kabłąka (?) (12:64). Na Mazowszu naczynia klepkowe wchodziły w skład darów grobowych w okresie od drugiej połowy XI w. do trzeciej ćwierci XII w.

Liczna grupa zabytków to 16 kabłączków skroniowych (Ryc. 13). Wykonano je ze srebra, plateru i miedzi. Trzynaście kabłączków należy do typu III wg Krystyny Musianowicz, w tym dwa kabłączki to odmiana c (Ryc. 13:5, 67) wg K. Musianowicz . Mieszczą się one w dwóch grupach wielkościowych wg Hanny Kóčki-Krenz : odmiany A (głównie druga połowa X w.–połowa XIII w. (Ryc. 13:57–106) i odmiany B (XI do XIII w.) (Ryc. 13:86–90). Według L. Rauhuta, małe kabłączki datować należy na XI w.–pierwsze dwa dziesięciolecia XII w., zaś kabłączki średnie na koniec XI–trzecią ćwierć XII w .

Srebrny, owalny paciorek ma szerokie datowanie (Ryc. 14). Podobne zabytki znane są z okresu od końca IX– do pierwszej połowy XIII w. Pierścionek wykonany z cienkiej taśmy (Ryc. 15:74) ma analogie wśród zabytków datowanych na drugą połowę X–XIII w., a nawet początek XIV w.

Do ważnych znalezisk należą fragmenty trzech srebrnych denarów krzyżowych: denar typu II wg M. Gumowskiego (?), datowany na pierwszą połowę XI w. (ewentualnie typ IV, datowany na lata 1015–1020 ; Ryc. 15:46, tab. 1). Kolejny to późny typ VI wg M. Gumowskiego lub jego naśladownictwo, datowany na koniec XI–początek XII w. (Ryc. 15:50, tab. 1). Ostatni fragment to prawdopodobnie denar niemiecki z XI w. (Ryc. 15:51, tab. 1).

Zabytki z okresu późnośredniowiecznego, nowożytnego, późnonowożytnego i XIX w. (Ryc. 16) reprezentują: obrączka (XV–pierwsza ćwierć XVII w., Ryc. 15:105) , obrączka z wyrytymi literami: HB (sprzed końca XIX w., Ryc. 15:77), trzy fragmenty podkówek do butów (pierwsza połowa XVIII w.–początek XX w., Ryc. 15:66, 78, 96), kula muszkietowa (XVII, XVIII, a nawet XIX w., Ryc. 17:24), kula od broni czarnoprochowej (XIX w., Ryc. 17:30), fragment klamry do księgi (połowa XVI w. – XVIII w., Ryc. 17:52), naparstek (okres nowożytny lub późnonowożytny, Ryc. 17:19), kapturek fajki (XIX w. Ryc. 17:75), element zegarka kieszonkowego, (XIX w. Ryc. 17:3) oraz guzik (XIX w. Ryc. Ryc. 17:92). Wśród monet znajdują się: fałszywy (?) denar jagielloński, prawdopodobnie Władysława III Warneńczyka (1434–1444) (Ryc. 19:32, tab. 1), dwanaście szelągów Jana Kazimierza, bitych w latach 1659–1667 (Ryc. 19:104–83, tab. 1), miedziany fragment monety dwókopiejkowej, rosyjskiej (Ryc. 19:33, tab. 1), z lat 1867–1881 oraz niezidentyfikowana moneta miedziana (Ryc. 19:108, tab. 1). Do pozostałych zabytków zaliczono te, których funkcji lub datowania nie zdołano określić (Ryc. 20): kute gwoździe (Ryc. 21; 22; 23: 94–6), fragmenty i przedmioty żelazne (Ryc. 23:109–34; 24), blaszki miedziane (Ryc. 25:37–35) oraz przedmiot ze skręconych ze sobą drucików (Ryc. 25:91ab).

Z dotychczasowych badań wynika, że na północ, zachód i prawdopodobnie południe od przekopanego w 1955 r. obszaru, zostały uchwycone granice cmentarzyska. Po północno-zachodniej stronie uchwycono ją już w 1955 r. Wykonanie planigrafii zabytków z badań w 2016 r. i 2017 r. wykazało obecność pojedynczych przedmiotów na południe i południowy-wschód od tego obszaru. Skraju cmentarzyska spodziewać się można na przestrzeni arów 22–62.

Koncentracja zabytków wskazuje, że cmentarzysko rozciągało się prawdopodobnie w kierunku wschodnim i północno-wschodnim, a jego skraj stanowić mogły ary 72–76. Pochówek z ara 83, odkryty przez K. Chmielewską wskazuje, że obrzeże stanowiska mogło być wysunięte jeszcze bardziej ku wschodniej stronie. Obszar przebadany przez T. Żurowskiego i koncentracja zabytków wczesnośredniowiecznych, odkrytych podczas kolejnych badań zajmują przestrzeń 18–20 arów, mogą wskazywać one przybliżony zasięg cmentarzyska (Ryc. 8).

Badania sondażowe wykonane w 2017 r. częściowo objęły obszar anomalii wykazanych w trakcie badań elektrooporowych, wykazały one obecność struktur o wyłącznie naturalnym pochodzeniu (Ryc. 27).

Największa liczba zabytków wczesnośredniowiecznych skoncentrowana była w arze nr 55 i w arach 45, 56 i 65 oraz mniej licznie w sąsiadujących arach (Ryc. 8). Koncentracja ta zawiera znaczną część najcenniejszych zabytków, m.in.: srebrne denary, grot IV typu, topór typu V, IIB5.2 i kabłączki skroniowe o średnicy poniżej 2,0 cm. Nie można wykluczyć, że w tym miejscu mogła znajdować się najstarsza część cmentarzyska.

Mniejszą koncentrację zabytków zaobserwowano głównie w arze 63 (Ryc. 8), odkryto tu m.in. kabłączki skroniowe o średnicy powyżej 2 cm, być może była to młodsza część cmentarzyska.

W badaniach z 1955 r., na stanowisku nie znaleziono broni. Dwa topory i grot żelazny, odkryte w trakcie badań powierzchniowych, potwierdziły obecność broni na cmentarzysku w Żukowie.

Wczesnośredniowieczne cmentarzysko w Żukowie, mogło funkcjonować od około połowy XI w. Jego kres wiązać należy prawdopodobnie z powstaniem kościoła p.w. św. Wawrzyńca i założeniem cmentarza przykościelnego przed 1247 r. Na obecnym etapie badań należy utrzymać takie datowanie nekropoli. Drugą fazę funkcjonowania cmentarzyska, wyznacza okres, w którym grzebano dzieci w naczyniach, określonych na schyłek XV lub 1. połowę XVI w.

Wzgórze używane było jako cmentarz już w epoce brązu. Być może część znalezisk z badań K. Chmielewskiej, można wiązać z kulturą pomorską lub przeworską z okresu lateńskiego. Znaleziono tu także zabytki z okresu rzymskiego. Znaczną grupę zabytków stanowią te datowane na okres późnośredniowieczny, nowożytny, późnonowożytny, XIX w.
Bez wątpienia stanowisko w Żukowie wymaga dalszych badań wykopaliskowych, pozwalających szczegółowo ustalić zasięg, rozplanowanie i sposób rozrastania się cmentarzyska.