ODKRYCIA
Grób wojownika kultury przeworskiej z Rzeszowa-Zalesia (przyczynek do badań kultury przeworskiej w Małopolsce Wschodniej)
1
Instytut Archeologii, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, Polska
Data nadesłania: 02-09-2025
Data ostatniej rewizji: 13-09-2025
Data akceptacji: 04-11-2025
Data publikacji online: 31-12-2025
Data publikacji: 12-05-2026
Autor do korespondencji
Wiadomości Archeologiczne 2025;LXXVI(76):162-176
SŁOWA KLUCZOWE
DZIEDZINY
STRESZCZENIE
W roku 1955 odkryto w Rzeszowie-Zalesiu grób ciałopalny wojownika kultury przeworskiej, który miał być przykryty kurhanem. Okazało się, że w zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie znajduje się więcej związanych z nim przedmiotów, niż opisują to dotychczasowe publikacje. Są to cztery lub pięć ostróg typu G.1 oraz jedną typu F.1a lub F.3b wg Ginalskiego; imacz tarczy typu J.9 odmiany trzeciej według Godłowskiego; sprzączka typu D.17 wg Madydy-Legutko; uszkodzone okucie końca pasa grypy J.II wg Raddatza (typ III.5 lub III.6 wg Madydy-Legutko); umbo tarczy typ J.7a (grupa C2 wg Zielinga); stopiony frg. naczynia szklanego; nóż bojowy; frag. drutu mogący być igłą zapinki i metalowe okucia krawędzi pasa. Na kolcu jednej ostrogi i na płycie imacza pozostały odciski dwóch przedmiotów. Datowanie zespołu określono na fazę C1b okresu rzymskiego.
Niecodzienny inwentarz grobu wzbudził wątpliwość, czy został on wydobyty w całości. Taką samą budzi informacja o nakrywającym go kurhanie. Te ostatnie, w podobnej postaci, na terytorium kultury przeworskiej znane są jako kurhany typu siedlemińskiego. Zachodzi jednak prawdopodobieństwo, że grób wkopano w kurhan starszy. Wzięto również pod uwagę podobieństwo do kurhanów kultury kurhanów karpackich.
Obecność wielu ostróg w jednym grobie analizowano w kontekście znanych przypadków z terenu całego Barbaricum. Odnotowano ich 23 na 20 cmentarzyskach. Są groby, w których najpewniej znajduje się para ostróg paradnych, mocowanych na stałe do obuwia i para ostróg kabłąkowych, jakie mocować można było do dowolnego obuwia. Natomiast przypadki, w który występują dwa lub więcej komplety ostróg uniwersalnych mogą dokumentować zróżnicowaną hierarchię pochowanych wojowników. Postawiono tezę, że wojownik z Rzeszowa-Zalesia mógł być dowódcą sojuszu niższej rangi, zawartego z przywódcami grup ludności kultury przeworskiej uciekających przed Gotami.
FINANSOWANIE
badania statutowe
REFERENCJE (74)
1.
Aleksiewicz M. 1958: Zarys osadnictwa w okresie lateńskim i rzymskim oraz wpływów kultury prowincjonalno-rzymskiej na ziemie województwa rzeszowskiego, „Rocznik Województwa Rzeszowskiego” I/1.
2.
Andrzejowski J. 1998: Nadkole 2. A Cemetery of the Przeworsk Culture in Eastern Poland, Monumenta Archaeologica Barbarica V, Kraków [Secesja].
3.
Bitner-Wróblewska A. 2008: (red.) Archeologiczne księgi inwentarzowe dawnego Prussia-Museum / Die archäologischen Inventarbücher aus dem ehemaligen Prussia-Museum / Археологические инвентарные книги бывшего музея «Пруссия», Aestiorum Hereditas I, Olsztyn [Pracownia Wydawnicza ElSet].
4.
Bochnak T. 2003: „Długie noże” w grobach kultury przeworskiej z młodszego okresu przedrzymskiego. – broń czy narzędzie?, MatArch. XXXIV, 5–18.
5.
Bulas J., Kotowicz P.N., Okońska M. 2019: A new Roman Period Burial Ground of the Przeworsk Culture from Pakoszówka (the Upper San River Basin), AAC LIV, 91–106.
6.
von Carnap-Bornheim C. 2002: Der Trachtschmuck, die Gürtel und das Gürtelzubehör (C 1 – C 61), [w:] J. Peška, J. Tejral (eds), Das germanische Königsgrab von Mušov in Mähren, tom 3, Römisch-Germanisches Zentralmuseum. Monographien 55/3, Mainz [JRGZM Dr. Rudolf Habelt], 189–305.
7.
von Carnap-Bornheim C. 2015: Między adaptacją a oporem? Uwagi o grobach „książęcych” z okresu wpływów rzymskich w Barbaricum, WA LXVI, 183–200.
8.
Czarnecka K. 1990: Struktura społeczna ludności kultury przeworskiej. Próba rekonstrukcji na podstawie źródeł archeologicznych i analiz antropologicznych z cmentarzysk, Warszawa [Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne].
9.
Czopek S. 1995: O pradziejach Rzeszowa raz jeszcze, [w:] M. Jarosińska (red.), Z przeszłości Rzeszowa, Materiały z konferencji naukowej w 640 lecie lokacji miasta zorganizowanej przez Muzeum Okręgowe w dniach 12–13.X.1994, Rzeszów [MITEL], 7–46.
10.
Czopek S. 1999: Pradzieje Polski południowo-wschodniej, Rzeszów [Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej].
12.
Dąbrowska T. 1997: Kamieńczyk. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur in Ostmasowien, Monumenta Archaeologica Barbarica III, Kraków [Secesja].
13.
Dąbrowski P. 2016: Próba interpretacji grobów wyposażonych w podwójne uzbrojenie na ziemiach polskich w młodszym okresie przedrzymskim i okresie wpływów rzymskich, PomAnt XXV, 89–122.
14.
Dzięgielewska M., Kulczyńska M. 2008: Ciebłowice Duże. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur im südwestlichen Masowien, Monumenta Archaeologica Barbarica XIV, Warszawa [FMAB / PMA].
15.
Ginalski J. 1991: Ostrogi kabłąkowe kultury przeworskiej. Klasyfikacja typologiczna, PArch. 38, 53–84.
16.
Gładysz-Juścińska M., Kokowski A., Niezabitowska-Wiśniewska B. 2021: Corpus der römischen Funde im europäischen Barbaricum. Polen 4: Lublinerland, Kraków [PAU / IA UMCS / IA UJ / WA UW].
17.
Godłowski K. 1977: Materiały do poznania kultury przeworskiej na Górnym Śląsku (część II), MSiW IV, 7–237.
18.
Godłowski K. 1994: Die Chronologie der germanischen Waffengräber in der jüngeren und späten Kaiserzeit, [w:] C. von Carnap-Bornheim (red.), Beiträge zu römischer und barbarischer Bewaffnung in den ersten vier nachchristlichen Jahrhunderten, Lublin-Marburg [Wyd. UMCS], 169–178.
19.
Gruszczyńska A. 1994: Okres wpływów rzymskich, cywilizacja żelaza, [w:] S. Czopek et alii (oprac.), Rzeszów – odkopana przeszłość, Rzeszów [Muzeum Okręgowe w Rzeszowie], 19–20.
20.
Ilkjær J. 1990: Illerup Ådal 1. Die Lanzen und Speere. Textband, Jutland Archaeological Society Publications XXV:1, Højbjerg [Jysk Arkæologisk Selskab].
21.
Ilkjær J. 1993: Illerup Ådal 3. Die Gürtel. Bestandteile und Zubehör. Textband, Jutland Archaeological Society Publications XXV:3, Højbjerg [Jysk Arkæologisk Selskab].
22.
Ilkjær J. 2001: Illerup Ådal 9. Die Schilde. Textband, Jutland Archaeological Society Publications XXV:9, Højbjerg [Jysk Arkæologisk Selskab].
23.
Ilkjær J. 2007: Illerup Ådal. Czarodziejskie zwierciadło archeologii (tłum. A. Kokowski), Warszawa [TRIO].
24.
Jakubczyk I. 2018: Corpus der römischen Funde im europäischen Barbaricum. Polen 3: Mittelpolen, Kraków [PAU / UW / UJ].
26.
Jarosz-Wilkołazka A., Kokowski A., Rysiak A. 2024: In a narcotic trance, or stimulants in Germanic communities of the Roman period, PZ 100/2, 631–667.
27.
Kaczanowski P., Madyda-Legutko R. 1986: Stan i potrzeby badań nad młodszym okresem przedrzymskim i okresem rzymskim w Małopolsce, [w:] K. Godłowski, R. Madyda-Legutko (red.), Stan i potrzeby badań nad młodszym okresem przedrzymskim i okresem wpływów rzymskich w Polsce. Materiały z konferencji, Kraków, 14–16 listopad 1984, Kraków [IA UJ], 89–119.
28.
Karpińska A. 1926: Kurhany z okresu rzymskiego w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem typu siedlemińskiego, Poznań [Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk].
29.
Kóčka W. 1948: Grób ciałopalny ze starszego okresu rzymskiego w Żerkowie, w pow. jarocińskim, WA XVI (1939), 170–177.
30.
Kobal’ I.V. 1997: Kultura przeworska na Ukrainie Zakarpackiej, WA LIII/2 (1993–1994), 31–56.
31.
Kokowski A. 1988: Zagadnienie interpretacji kulturowej materiałów z młodszego okresu rzymskiego typu Łukawica, APolski XXXIII/1, 165–191.
32.
Kokowski A. 1999: Strefy kulturowe w młodszym okresie przedrzymskim i w okresie rzymskim na łuku Karpat. Część I – od młodszego okresu przedrzymskiego do młodszego okresu rzymskiego, [w:] S. Czopek, A. Kokowski (red.), Na granicach antycznego świata. Sytuacja kulturowa w południowo-wschodniej Polsce i regionach sąsiednich w młodszym okresie przedrzymskim i w okresie rzymskim, Rzeszów [Muzeum Okręgowe w Rzeszowie], 25–44.
33.
Kokowski A. 2001: Ramy chronologiczne kultury przeworskiej w południowo-wschodniej Polsce, WA LIV (1995–1998), 109–128.
34.
Kokowski A. 2003a: Vandalen – Lugier – Przeworsk-Kultur, [w:] A. Kokowski, Ch. Leiber (red.), Die Vandalen. Die Könige, die Eliten, die Krieger, die Handwerker, Nordstemmen [Trigena], 39–48.
35.
Kokowski A. 2003b: Rzeszów-Zalesie, Ldkr. Rzeszów, Woi. podkarpackie, [w:] A. Kokowski, Ch. Leiber (red.), Die Vandalen. Die Könige, die Eliten, die Krieger, die Handwerker, Nordstemmen [Trigena], 438–439.
36.
Kokowski A. 2004a: Wandalowie – Lugiowie – kultura przeworska, [w:] J. Andrzejowski, A. Kokowski, Ch. Leiber (red.), Wandalowie – strażnicy bursztynowego szlaku. Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, 8 marca – 16 czerwca 2004. Katalog wystawy, Lublin-Warszawa [Wyd. UMCS], 3–10.
37.
Kokowski A. 2004b: Rzeszów-Zalesie, pow. rzeszowski, woj. podkarpackie, [w:] J. Andrzejowski, A. Kokowski, Ch. Leiber (red.), Wandalowie – strażnicy bursztynowego szlaku. Paostwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, 8 marca – 16 czerwca 2004. Katalog wystawy, Lublin-Warszawa [Wyd. UMCS], 287.
38.
Kokowski A. 2005a: Dwie „bitwy” o Kotlinę Hrubieszowską u schyłku starożytności. Wykłady Inauguracyjny, 14 października 2005, Zamość [Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna w Zamościu].
39.
Kokowski A. 2005b: Kotlina Sandomierska w młodszym okresie przedrzymskim i w okresie rzymskim. Wprowadzenie do dyskusji nad stanem i perspektywami badań, [w:] Kuraś M. (red.), Archeologia Kotliny Sandomierskiej, Rocznik Muzeum w Stalowej Woli 4 (numer monograficzny), Stalowa Wola, 423–434.
40.
Kokowski A. 2005c: O wandalskim wojowniku, który mógł być księciem, [w:] Archeologia Ziemi Sandomierskiej, ZOW 60/1–4, 109–114.
41.
Kokowski A. 2007: А. Коковський, Дві битви за Грубешівську Котловину на схилку старожитності, „Археологічні дослідження Львівського Університету” 10, 60–91.
42.
Kokowski A. 2009: Kontinuität und Diskontinuität der Besiedlung in der jüngeren vorrömischen Eisenzeit und in der römischen Kaiserzeit am Beispiel des Hrubieszów-Beckens, „Přehled výzkumů” 50, 181–212.
43.
Kokowski A. 2019: „Erstes Ende” der Przeworsk-Kultur im Lublinerland, AAC LIV, 129–158.
44.
Kokowski A. 2025: Radawa. Nieznane materiały z cmentarzyska kultury przeworskiej, [w:] T. Bochnak, K. Trybała (red.), Pasja i działanie. Studia Silvestro Czopek diem natalem quintum et sexagesimum celebranti oblata, Rzeszów, 349–373.
45.
Kokowski A. et alii 2023: A. Kokowski, R. Kraszczuk, J. Kuna, J. Łoś, K. Myzgin, J. Pietruczuk, J. Rola, J. Szałkowska-Łoś, M. Zawadzki, Krajna (mit Randgebiet – von der Brda bis zur Weichsel), CRFB Polen 6, Kraków [PAU / IA UMCS / UJ / WA UW].
46.
Kokowski A., Ścibior J. 1990: Tombe princière de Sandomierz-Krakówka, période romaine précoce, InvArch. LXIII.
47.
Kontny B. 2004: J. Andrzejowski, A. Kokowski, Ch. Leiber (red.), Wandalowie – strażnicy bursztynowego szlaku. Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, 8 marca – 16 czerwca 2004. Katalog wystawy, Lublin-Warszawa [Wyd. UMCS], 143–161.
48.
Kontny B. 2019: Archeologia wojny. Studia nad uzbrojeniem barbarzyńskiej Europy okresów wpływów rzymskich i wędrówek ludów, Oświęcim [Napoleon V].
49.
Kontny B. 2025: The West Balt Circle Riders. Spurs and their Role in the Bogaczewo and Sudovian Cultures, Warsaw Studies in Archaeology 9, Turnhout [Brepols].
50.
Kotigoroško V.G. 1979: В.Г. Котигорошко, Курган первой половины III в. н.є. у с. Братове, SovArh. 1979/2, 153–163.
51.
Lasota-Kuś, A., Stempniak-Kusy S. 2019: Cemetery in Ostrów, site 21 as the Exemple of multidirectional Contacts of the Przeworsk Culture – People living in the Central Part of the San River Basin in the Early and Younger Roman Periode, AAC LIV, 77–90.
52.
Laux F. 1993: Überlegungen zu den germanischen Fürstengräbern bei Marwedel, Gde. Hitzacker, Kr. Lüchow-Dannenberg, BerRGK 73 (1992), 315–376.
53.
Leube A. 1975: Die römische Kaiserzeit im Oder-Spree-Gebiet, Veröffentlichungen des Museums für Ur- und Frühgeschichte Potsdam 9, Berlin [Deutscher Verlag der Wissenschaften].
54.
Madyda-Legutko R. 1987: Die Gürtelschnallen der Römischen Kaiserzeit und der frühen Völkerwanderungszeit im mitteleuropäischen Barbaricum, B.A.R. Int. Series 360, Oxford (1986) [BAR Publishing].
55.
Madyda-Legutko R. 2011: Studia nad zróżnicowaniem metalowych części pasów w kulturze przeworskiej. Okucia końca pasa, Kraków [Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”].
56.
Madyda-Legutko R., Rodzińska-Nowak J., Zagórska-Telega J. 2011a: Opatów Fpl. 1. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur im nordwestlichen Kleinpolen. Katalog, Monumenta Archaeologica Barbarica XV/1, Warszawa-Kraków [FMAB / IA UJ / PMA].
57.
Madyda-Legutko R., Rodzińska-Nowak J., Zagórska-Telega J. 2011: Opatów Fpl. 1. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur im nordwestlichen Kleinpolen. Tafeln, Monumenta Archaeologica Barbarica XV/2, Warszawa-Kraków [FMAB / IA UJ / PMA].
58.
Niezabitowska-Wiśniewska B. 2018: Cmentarzysko kultury przeworskiej, [w:] B. Niezabitowska-Wiśniewska (red.), Puławy-Włostowice. Wielokulturowe stanowisko z zachodniej Lubelszczyzny, Lublin [IA UMCS], 409–571.
59.
Peška J. 2002: Das Grab, [w:] J. Peška, J. Tejral, Das germanische Königsgrab von Mušov in Mähren. Teil 1, RGZM Monographien 55/1, Mainz [RGZM / Dr. Rudolf Habelt], 3–71.
60.
Peška J., Tejral J. 2002: Gesamtinterpretation des Königsgrabes von Mušov, [w:] J. Peška, J. Tejral, Das germanische Königsgrab von Mušov in Mähren. Teil 2, RGZM Monographien 55/2, Mainz [RGZM / Dr. Rudolf Habelt], 501–513.
61.
Raddatz K. 1957: Der Thorsberger Moorfund. Gürtelteile und Körperschmuck, Offa-Bücher 13, Neumünster [Karl Wachholtz].
62.
Schultze E. 1991: Waffenteile als Grabbeigaben in der römischen Kaiserzeit, [w:] F. Horst, H. Keiling (red.), Bestattungswesen und Totenkult in ur- und frühgeschichtlicher Zeit. Beiträge zu Grabbrauch, Bestattungssitten, Beigabenausstattung und Totenkult, Berlin [Akademie-Verlag], 177–186.
63.
Schultze E. 1992: Zu den Grab und Bestattungssitten in Mitteleuropa während der ersten Jahrhunderte n.Chr., PZ 67, 201–219.
64.
Siciński W. 2019: Kolonia Rychłocice stanowisko 1, województwo łódzkie. Cmentarzysko od epoki brązu po okres wędrówek ludów, Wydawnictwo Fundacji Badań Archeologicznych Imienia Profesora Konrada Jażdżewskiego 27, Łódź [FBAPKJ / MAE].
65.
Stawiarska T. 1999: Naczynia szklane okresu rzymskiego z terenu Polski, Warszawa [IAiE PAN].
66.
Tejral J. 2002: Die Sporen (B 1 – B 17), [w:] J. Peška, J. Tejral, Das germanische Königsgrab von Mušov in Mähren. Teil 1, RGZM Monographien 55/1, Mainz [RGZM / Dr. Rudolf Habelt], 141–188.
67.
Tyszler L. 2016: Pies pogrzebany, czyli w sprawie pochówków kurhanowych z zespołu osadniczego kultury przeworskiej z okresu rzymskiego w Przywozie, [w:] A. Michałowski, M. Teska, M. Żółkiewski (red.), Viator per devia scientiae itinera. Studia nad problematyką okresów przedrzymskiego, rzymskiego, wędrówek ludów i wczesnego średniowiecza, Seria Archeologiczna 53, Poznań [WN UAM], 183–198.
68.
Vakulenko L.V., Smiško M.Û. 1986: Л.В. Вакуленко, М.Ю. Смишко, Культура карпатских курганов, [w:] В.Д. Баран (red.), Археология Украинской ССР 3: Раннеславянский и древнерусский период, Киев [Наукова думка], 113–127.
69.
Wielowiejski J. 1960: Przemiany gospodarczo-społeczne u ludności południowej Polski w okresie późnolateńskim i rzymskim, MS VI, 5–426.
70.
Wilkoński L. 1938: Grób ciałopalny z okresu wczesnorzymskiego z Krakówki pod Sandomierzem, WA XV, 106–125.
71.
Woźniak M. 2023: Kleszewo. Cmentarzysko kultury przeworskiej i wielbarskiej na północnym Mazowszu. Część 2: Analiza, Monumenta Archaeologica Barbarica. Series Gemina X/2, Pruszków-Warszawa [MSHM / FMAB / WA UW].
72.
Zieling N. 1989: Studien zu germanischen Schilden der Spätlatène- und der römischen Kaiserzeit im freien Germanien I–III, B.A.R. Int. Series 505, Oxford [BAR Publishing].
73.
Zielonka B. 1953: Cmentarzysko z okres rzymskiego w Lachmirowicach w pow. inowrocławskim, PArch. IX/2–3 (1951–1952), 353–386.
74.
Ziemlińska-Odojowa W. 1999: Niedanowo. Ein Gräberfeld der Przeworsk- und Wielbark-Kultur in Nordmasowien, Monumenta Archaeologica Barbarica VII, Kraków [Secesja].
Udostępnij
ARTYKUŁ POWIĄZANY
| ISSN: | 0043-5082 |
Przetwarzamy dane osobowe zbierane podczas odwiedzania serwisu. Realizacja funkcji pozyskiwania informacji o użytkownikach i ich zachowaniu odbywa się poprzez dobrowolnie wprowadzone w formularzach informacje oraz zapisywanie w urządzeniach końcowych plików cookies (tzw. ciasteczka). Dane, w tym pliki cookies, wykorzystywane są w celu realizacji usług, zapewnienia wygodnego korzystania ze strony oraz w celu monitorowania ruchu zgodnie z Polityką prywatności. Dane są także zbierane i przetwarzane przez narzędzie Google Analytics (więcej).
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
