MATERIAŁY
Od obozowisk z epoki kamienia do nowożytnego cmentarza – stanowisko 3 w Koźlikach, pow. hajnowski jako przykład wielofazowego osadnictwa nad Narwią
Więcej
Ukryj
1
Ośrodek Archeologii Historycznej, Instytut Archeologii i Etnologii Polska Akademia Nauk, Polska
3
Ośrodek Archeologii Pradziejowej, Instytut Archeologii i Etnologii Polska Akademia Nauk, Polska
4
Dział Archeologii, Muzeum Podlaskie w Białymstoku, Polska
Data nadesłania: 28-08-2023
Data ostatniej rewizji: 15-05-2024
Data akceptacji: 06-10-2025
Data publikacji online: 31-12-2025
Data publikacji: 12-05-2026
Autor do korespondencji
Dariusz Krasnodębski
Ośrodek Archeologii Historycznej, Instytut Archeologii i Etnologii Polska Akademia Nauk, Al. Solidarności 105, 00-140, Warszawa, Polska
Wiadomości Archeologiczne 2025;LXXVI(76):71-110
SŁOWA KLUCZOWE
DZIEDZINY
STRESZCZENIE
Stanowisko 3 w Koźlikach (AZP 42-88/8) położone jest na zachodnim skraju wsi, na wysokiej skarpie rzeki Narwi (Ryc. 1, 2). Znajdują się tu cztery kopce ziemne, rozmieszczone na odcinku o długości ok. 75 m. Dwa z nich mają kształt kolisty o średnicy ok. 12 i 15 m (nr 2 i 3), a kolejny (nr 1) jest owalny i mierzy ok. 12×6 m, co wynika z jego zniszczenia podczas budowy ogrodzenia pobliskiej cerkwi. Najgorzej zachowany kopiec nr 4 ma kształt nieregularnego wału ziemnego. Wysokości kopców nie przekraczają 1 m.
W literaturze archeologicznej i dokumentacji konserwatorskiej stanowisko określane było zazwyczaj jako pewne lub domniemane cmentarzysko kurhanowe z okresu wczesnego średniowiecza. Przypisanie kopcom takiej funkcji i chronologii wynikało z niejednoznacznych informacji, pozyskanych w wyniku rozkopania jednego z nich w latach 60. XIX w. oraz podczas badań wykopaliskowych przeprowadzonych na początku XX w.
Hipoteza ta została zweryfikowana negatywnie w trakcie badań wykopaliskowych przeprowadzonych w latach 1996 i 2014. Wytyczono wówczas dwa wykopy położone w różnych częściach stanowiska (Ryc. 3). W wykopie 1, zlokalizowanym w pobliżu skarpy rzecznej, odkryto ok. 29 jamowych grobów szkieletowych z okresu nowożytnego (Ryc. 8). Większość ciał zmarłych ułożona była głowami na południowy zachód. Drewniane skrzynie zabezpieczające ciała jedynie w nielicznych przypadkach miały dna lub wieka. W dwóch grobach znaleziono żelazne gwoździe, a w trzech fragmenty naczyń nowożytnych. Kości odkryto w 22 jamach grobowych. W większości należały one do osób niedorosłych (14 pochówków), w tym do dziewięciorga małych dzieci. Spośród ośmiu osobników dorosłych udało się określić płeć siedmiu, w tym trzech kobiet i czterech mężczyzn.
Ponadto w wykopie 1 odkryto dwie jamy datowane prawdopodobnie na okres pradziejów (obiekty 1 i 72), trzy jamy pochodzące ze starszej fazy wczesnego średniowiecza (obiekty 13, 29 i 38) i pięć z okresu nowożytnego lub współczesnego (obiekty 3, 32, 36, 64 i 70).
Wykop 2 wytyczono w południowej części kopca nr 1. Jego górną część tworzyły humus współczesny (warstwa 105) i ciemnoszary piasek (warstwa 106), nasypany zapewne podczas budowy ogrodzenia cerkwi (Ryc. 24:2.3). Poniżej odkryto pierwotny nasyp kopca, utworzony przez warstwy brązowego piasku o miąższości do ok. 0,8 m (warstwy 114/1, 114/2 i 114/3). Wkopane w niego były trzy nowożytne groby jamowe (obiekty 117, 123 i 123; Ryc. 24). Kopiec wzniesiony został na piaszczystym calcu, po oczyszczeniu terenu z humusu pierwotnego, który zachował się jedynie na jego obrzeżu (warstwa 108). Ponadto w wykopie odkryto dwie jamy datowane na młodszy okres przedrzymski lub starszą fazę wczesnego średniowiecza (obiekty 131 i 133) oraz cztery nowożytne doły posłupowe (obiekty 110, 119, 127 i 129).
Najstarszy etap zasiedlenia stanowiska może być związany z późnym mezolitem, na co wskazują materiały krzemienne o janisławickich cechach techno-stylistycznym. Ten potencjalny epizod osadniczy widoczny jest zwłaszcza w strukturze i morfologii półsurowca wiórowego, a także w obecności w zbiorze m.in. trapezu (Ryc. 13:11) i zbrojnika typu Wieliszew (Ryc. 13:14). Wyroby krzemienne o cechach materiałów kultury janisławickiej nie muszą jednak oznaczać wykorzystywania tego miejsca już w epoce mezolitu. Taki wniosek wynika z ich współwystępowania z materiałami ceramicznymi (Ryc. 16), które świadczą o kilku etapach zasiedlenia stanowiska przez neolityczne społeczności łowiecko-zbierackie. Potwierdzają to nie tylko cechy ceramiki, wśród której znajdują się fragmenty naczyń nawiązujących do stylistyki „klasycznych” i „późnych” ugrupowań kultury niemeńskiej, ale również obecność pojedynczych wytworów krzemiennych o wyraźnie subneolitycznej proweniencji, takich jak grocik typu Sośnia (Ryc. 13:12), asymetryczny grocik (Ryc. 13:13) i forma odłupkowego zgrzebła-noża kształtowanego retuszem rynienkowatym (Ryc. 14:6). Nie jest zatem wykluczone, że wytwory krzemienne o pozornie starszej proweniencji stanowiły część inwentarza późniejszych ugrupowań subneolitycznych. Nie do końca jasna jest również przynależności kulturowa nielicznych fragmentów naczyń, które nawiązują do tradycji garncarskich społeczności kultury ceramiki sznurowej i amfor kulistych (Ryc. 16:6). Podobne materiały charakterystyczne są bowiem również dla późniejszych zjawisk kulturowych, definiowanych jako typ Linin.
Kolejna faza użytkowania stanowiska przypada na epokę żelaza, prawdopodobnie na młodszy okres przedrzymski. Z tego okresu pochodzi prawdopodobnie gliniany przęślik (Ryc. 25:1) i ok. 600 fragmentów ceramiki (Ryc. 25:2–8). Większość stanowią fragmenty tzw. naczyń kuchennych, o powierzchni zewnętrznej zwykle ze śladami lekkiego zagładzania, rzadziej obmazywania tzw. wiechciem. Wylewy garnków są najczęściej ostro (ukośnie bądź poziomo) ścięte (Ryc. 25:3) lub zaokrąglone (Ryc. 25:7, 8), a niekiedy pogrubione (Ryc. 25:4, 5). Znacznie mniej liczne są fragmenty naczyń stołowych, o polerowanej powierzchni, wypalone najczęściej w atmosferze redukcyjnej. Wśród nich jest fragment wylewu o fasetowanej krawędzi (Ryc. 25:6). Pod względem techniki wykonania materiały te nawiązują do ceramiki z osady w Zajączkach, pow. białostocki, stan. 1, położonej w odległości ok. 10 km na zachód od Koźlik. Inaczej niż w Zajączkach, na omawianym stanowisku nie stwierdzono jednak naczyń o kreskowanej powierzchni, co pozwala wykluczyć jego związki z kulturami strefy leśnej Europy Wschodniej. Na podstawie ukształtowania krawędzi jednego z wylewów (por. Ryc. 25:6), przynajmniej część opisywanego zbioru łączyć można z kręgiem kultur zlatenizowanych. Forma ta nawiązuje do stylistyki wyrobów glinianych kultury przeworskiej z młodszego okresu przedrzymskiego fazy A3. Określenie przynależności kulturowej i datowanie całego materiału na podstawie pojedynczego fragmentu ceramiki może być jednak zawodne, a zatem na obecnym etapie rozpoznania stanowiska zaproponowana chronologia omawianej grupy naczyń powinna być zatem traktowana z dużą dozą ostrożności.
Materiały ze starszej fazy wczesnego średniowiecza to 248 fragmentów naczyń ręcznie lepionych (Ryc. 20; 23; 25:9, 10). Przeważają garnki o kształcie jajowatym lub lekko esowatym (Ryc. 20:2, 6, 7; 23:4), zaś inne formy naczyń występują rzadko (Ryc. 20:2; 23:1). Wylewy są najczęściej ścięte poziomo (Ryc. 23:3, 4) lub ukośnie (Ryc. 20:4, 5; 25:9, 10), rzadziej zaokrąglone (Ryc. 20:2, 6, 7; 23:2). Naczynia te nawiązują do ceramiki typu praskiego. Materiały tej kultury na obszarze dzisiejszej Białorusi datowane są na IV/V–VII w., zaś na terenie dzisiejszej południowo-wschodniej Polski na V/VI–VII w.
Pradziejowe i wczesnośredniowieczne struktury osadnicze zostały mocno zniszczone w wyniku założenia w tym miejscu w okresie nowożytnym cmentarza. Funkcjonował on na zachodnim skraju wsi Koźliki, kilkadziesiąt metrów od ostatnich zabudowań. Cmentarz powstał zapewne w tym samym czasie, co wieś, czyli w XVI w. Przypuszczać można, że zaprzestanie jego użytkowania nastąpiło pod koniec XVIII lub na początku XIX w.
Wiele wątpliwości budzi natomiast kwestia datowania i funkcji znajdujących się na stanowisku kopców ziemnych. Wyniki badań z 2014 r. pozwoliły na ostateczne wykluczenie wczesnośredniowiecznej chronologii pochówków odkrytych w kopcach na początku XX w. i uznanie ich za groby nowożytne, wkopane w starsze nasypy. Nadal jednak istnieje niewiele przesłanek pozwalających określić czas wzniesienia kopców. Pod uwagę można wziąć zarówno ich powstanie w okresie pradziejów (w młodszym okresie wpływów rzymskich lub później), jak i na początku wczesnego średniowiecza. Najbardziej prawdopodobna wydaje się sepulkralna funkcja kopców, jednak ze względu na to, że w żadnym z nich nie znaleziono pozostałości pierwotnych pochówków, nie można wykluczyć również ich innego przeznaczenia.
FINANSOWANIE
Część badań terenowych i niektóre elementy opracowania finansowane były z grantu 11H 12 0330 81 pt. Początki chrześcijaństwa na pograniczu mazowiecko-ruskim, z funduszy Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki
REFERENCJE (102)
1.
Andrzejewska A., Andrzejewski A., Karwowska H. 2005: Wyniki badań archeologicznych kurhanów odkrytych w Kładziewie i na terenie Leśnictwa Szyndziel, „Podlaskie Zeszyty Archeologiczne” 1, 45–53.
2.
Andrzejowski J. 1999: Hryniewicze Wielkie – cmentarzysko z pogranicza dwóch światów, [w:] J. Andrzejowski (red.), COMHLAN. Studia z archeologii okresu przedrzymskiego i rzymskiego w Europie Środkowej dedykowane Teresie Dąbrowskiej w 65. rocznicę urodzin, Warszawa [Fundacja Przyjaciół IA UW], 17–59.
3.
Antoniewicz W. 1938: Z dziedziny archeologii ziem Polski: szkice, przyczynki, notatki, „Światowit” XVII (1936/37), 341–422.
4.
Barford P., Kobyliński Z., Krasnodębski D. 1991: Between the Slavs, Balts and Germans: ethnic problems in the archaeology and history of Podlasie, „Archaeologia Polona” 29, 123–160.
5.
Białowarczuk M., Gawrońska J. 2011: Kultura amfor kulistych w przemianach poźnego neolitu i wczesnej epoki brązu w północno-wschodniej Polsce, [w:] U. Stankiewicz, A. Wawrusiewicz (red.), Na rubieży kultur. Badania nad okresem neolitu i wczesną epoką brązu, Białystok [Muzeum Podlaskie w Białymstoku], 109–118.
6.
Bieńkowska K. 1991: Sprawozdanie z badań wczesnośredniowiecznego kurhanu w Drohiczynie, woj. białostockie, RB XVI, 472–480.
7.
Bieńkowska K. 2006: Historia badań archeologicznych na Podlasiu, [w:] H. Karwowska, A. Andrzejewski (red.), Stan badań archeologicznych na pograniczu polsko-białoruskim od wczesnego średniowiecza po czasy nowożytne, Białystok [Muzeum Podlaskie w Białymstoku], 7–22.
8.
Bieńkowska K. 2009: Badania ratownicze kurhanu w Czarnej Wielkiej, stanowisko 8, gm. Grodzisk, pow. Siemiatycze, woj. podlaskie, „Podlaskie Zeszyty Archeologiczne” 5, 115–135.
9.
Bieńkowska K., Karwowska H. 2004: Osadnictwo pradziejowe i wczesnośredniowieczne w dolinie górnej Narwi, [w:] A. Dobroński, W. Grębecka (red.), Narew w dziejach i współczesności Mazowsza i Podlasia, Łomża [Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe im. Wagów], 125–147.
10.
Bieńkowska K., Kiziukiewicz N. 2006: Dziedzictwo archeologiczne Podlasia i Grodzieńszczyzny / Археалагічная спадчына Падляшша і Гарадзеншчыны, Białystok [Muzeum Podlaskie w Białymstoku].
11.
Buko A. 1998: Ceramika i stratyfikacje terenów cmentarzyskowych, [w:] A. Buko (red.), Studia z dziejów cywilizacji, Warszawa [Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego], 125–130.
12.
Čarnâǔski M.M., Ìsaenka U.F. 1997: Чарняўски M.M., Ісаенка У.Ф., Нёманская культура, [w:] М.М. Чарняўски, А.Г. Калечьщ (red.), Археалогія Беларусі. Каменны і бронзавы вякі 1, Мiнск [Нацыяиальиая акдэмія навук Беларусі, Бэлярускаâ навука], 145–170.
13.
Chilmon K. (Bieńkowska K.) 1974: Badania wykopaliskowe wczesnośredniowiecznych cmentarzysk kurhanowych w Czarnej Wielkiej i Czarnej Cerkiewnej, pow. Siemiatycze, SprArch. XXVI, 301–316.
14.
Chilmon K. (Bieńkowska K.) 1976: Sprawozdanie z badań kurhanu w Doktorcach, gm. Suraż, woj. białostockie, RB XIII, 506–510.
15.
Chudziak W. 1991: Periodyzacja rozwoju wczesnośredniowiecznej ceramiki z dorzecza dolnej Drwęcy (VII-XI/XII w.). Podstawy chronologii procesów zasiedlenia, Toruń [Towarzystwo Krzewienia Świadomości Historycznej Civitas, Instytut Archeologii i Etnografii UMK].
16.
Cieśliński A. 2014: Kopce kultury wielbarskiej z Mazowsza i Podlasia a tzw. typ rostołcki – próba nowego spojrzenia na związki cmentarzysk kurhanowych z północnej i wschodniej Polski, „Wiadomości Archeologiczne” LXV, 45–93.
17.
Cyrek K., Grygiel R., Nowak K. 1985: Mezolit ceramiczny w środkowej i północno-wschodniej Polsce i jego związki z neolitycznymi kulturami niżowymi, PMMAE 29 (1982), 5–70.
18.
Czebreszuk J. 1996: Społeczności Kujaw w początkach epoki brązu, Poznań [Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznańskie Towarzystwo Prehistoryczne].
19.
Dąbrowska T. 2004: Materiały kultury zarubinieckiej z ziem polskich, [w:] A. Kośko, A. Kalečyc (red.), Wspólnota dziedzictwa kulturowego ziem Białorusi i Polski, Warszawa [Ośrodek Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego], 209–226.
20.
Dąbrowska T. 2008: Młodszy okres przedrzymski na Mazowszu i zachodnim Podlasiu. Zarys kulturowo-chronologiczny, MSiW VII.
21.
Dowiat J. et alii 1985: Dowiat J., Geremek B., Lalik T., Trawkowski S., Kultura Polski średniowiecznej: X–XIII w., Warszawa [Państwowy Instytut Wydawniczy].
22.
Dubìnskì S. 1911: Дубінскі С., Курганная группа придер. Козлики Клейникекой волости, Rękopis przechowywany w Dziale Rękopisów Archiwum Naukowego Instytutu Historii Kultury Materialnej Rosyjskiej Akademii Nauk, zbiór 1, spis 1, 1911 r., sprawa 89, karty 130r, 130v.
23.
Dubìnskì S. 2010: Дубінскі С., Біблііграфія па археоллгіі Беларусі і сумежных краін (спадчына археалога), Беласток [Беларускае Гистарычнае Таварыства].
24.
Dulinicz M. 1998: Problem datowania zespołów, obiektów i stanowisk ze starszych faz wczesnego średniowiecza, [w:] M. Dulinicz (red.), Osadnictwo pradziejowe i wczesnośredniowieczne w dorzeczu Słupianki, pod Płockiem, Archeologia Mazowsza i Podlasia. Studia i Materiały I, Kraków [Instytut Archeologii i Etnologii PAN], 145–149.
25.
Dzik M. 2015a: Przemiany zwyczajów pogrzebowych w międzyrzeczu Bugu i górnej Narwi (X–XV w.) I. Rzeszów [Fundacja Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego, Instytut Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego, Państwowe Muzeum Archeologiczne, Muzeum Podlaskie w Białymstoku].
26.
Dzik M. 2015b: Przemiany zwyczajów pogrzebowych w międzyrzeczu Bugu i górnej Narwi (XI–XV w.) II, Rzeszów [Fundacja Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego, Instytut Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego, Państwowe Muzeum Archeologiczne, Muzeum Podlaskie w Białymstoku.
27.
Dziobek-Romański J. 2003: Prawo grzebalne w Królestwie Polskim 1815 – 1914: zarys problematyki, „Roczniki humanistyczne” LI/2, 139–179.
28.
Florek M. 2011: Uwagi o zróżnicowaniu słowiańskiego obrządku pogrzebowego w Małopolsce w okresie plemiennym (do końca X w.), [w:] S. Cygan, M. Glinianowicz, P. N. Kotowicz (red.), „In silvis, campis… et urbe”. Średniowieczny obrządek pogrzebowy na pograniczu polsko-ruskim, Collectio Archaeologica Ressoviensis 14, Rzeszów-Sanok [Fundacja Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego, Instytut Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego, Muzeum Historyczne w Sanoku, Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku], 59–77.
29.
Gavrituhin I. 2003: Гавритухин И., Хронология пражской культуры белорусского Полесья, „Гистарычн-Археалагічны Зборнік” 18, 123–138.
30.
Götze A. 1929: Archäologische Untersuchungen im Urwalde von Bialowies, [w:] E. Stechow (red.), Beiträge zur Natur- und Kulturgeschichte Lithauens und angrenzender Gebiete, Abhandlungen der Bayerischen Akademie der Wissenschaften. Mathematisch-Naturwissenschaftliche Abteilung, Suppl. 11–14, München [Verlag der Bayerischen Akademie der Wissenschaften in Kommission des Verlags R. Oldenburg München], 511–550.
31.
Górska I. 1976: Badania archeologiczne w Puszczy Białowieskiej, APolski XXI/1, 109–134.
32.
Jaskanis D. 1971: Grób kultury amfor kulistych odkryty w Brodowie, pow. grajewski, RB X (1970), 135–141.
33.
Jaskanis J. 2012: Wodzowskie kurhany kultury wielbarskiej na Podlasiu, Białystok [Muzeum Podlaskie w Białymstoku].
34.
Jaskulska E., Lee W., Kolanowska Z. 2018: Szczątki ludzkie z cmentarzyska w Koźlikach, gm. Narew. Analiza antropologiczna, Maszynopis w archiwum IAE PAN w Warszawie.
35.
Józwiak B. 2003: Społeczności subneolitu wschodnioeuropejskiego na Niżu Polskim w międzyrzeczu Odry i Wisły, Poznań [Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu].
36.
Kalaga J. 2006: Ciałopalny obrządek pogrzebowy w międzyrzeczu Liwca, Bugu i Krzny we wczesnym średniowieczu, Warszawa [Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego].
37.
Karwowska H. 1986: Klepacze, woj. białostockie. Stanowisko I, Inf.Arch. Badania 1985, 127.
38.
Kempisty E. 1972: Materiały tzw. kultury ceramiki grzebykowo-dołkowej z terenu Mazowsza i Podlasia, WA XXXVII/4, 411–483.
39.
Kempisty E., Sulgostowska Z. 1991: Osadnictwo paleolityczne, mezolityczne i paraneolityczne w rejonie Woźnej Wsi, woj. łomżyńskie, [w:] W. Hensel (red.), Polskie Badania Archeologiczne 30, Warszawa [Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk].
40.
Kempisty E., Więckowska H. 1983: Osadnictwo z epoki kamienia i wczesnej epoki brązu na stanowisku 1 w Sośni, woj. łomżyńskie, [w:] W. Hensel (red.), Polskie Badania Archeologiczne 22, Wrocław [Zakład Narodowy im. Ossolińskich].
41.
Kobylińska U., Kobyliński Z., Wach D. 2003: Wyniki badań wykopaliskowych grodziska w Klukowiczach na Podlasiu, WA LVI (2002–2003), 189–227.
42.
Kobyliński Z., Szymański W. 2005: Pradziejowe i wczesnośredniowieczne osadnictwo w zespole kemow w Haćkach, [w:] J. B. Faliński, A. Ber, Z. Kobyliński, A. J. Kwiatkowska-Falińska (red.), Haćki. Zespół przyrodniczo-archeologiczny na Równinie Bielskiej, Białowieża-Warszawa [Białowieska Stacja Geobotaniczna Uniwersytetu Warszawskiego], 43–74.
43.
Kobyliński Z., Szymański W. 2015: Grodzisko w Haćkach na Podlasiu, [w:] M. Żurek, M. Krasna-Korycińska (red.), Grody średniowiecznego Mazowsza. Księga poświęcona pamięci Marka Dulinicza, Archaeologica Hereditas 4, Warszawa, Zielona Góra [Wydawnictwo Fundacji Archeologicznej Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Instytut Archeologii i Etnologii Polska Akademia Nauk], 111–145.
44.
Kondracki J. 2009: Geografia regionalna Polski, Warszawa3 [Wydawnictwo Naukowe PWN].
45.
Korobuškina T.N. 1993: Коробушкина Т.Н., Курганы белорусского Побужья X–XIII вв., Минск [Академмя Наук Бееаруси, Институт Истории, Издательство Навука и Тэхніка].
46.
Kowalewski M. 2019: Grociki krzemienne z wybranych stanowisk kultury niemeńskiej z obszaru Polski, [w:] M. Szmyt, P. Chachlikowski, J. Czebreszuk, M. Ignaczak, P. Makarowicz (red.), VIR BIMARIS. Od kujawskiego matecznika do stepów nadczarnomorskich. Studia z dziejów międzymorza bałtycko-pontyjskiego ofiarowane Profesorowi Aleksandrowi Kośko, Poznań [Uniwersytet im. Adama Mickiewicza], 323–334.
47.
Kozłowski S.K. 2019: Polish Mesolithic Pots. Jasiu Kowalczyk – in memoriam, „Archaeologia Polona” 57, 23–34.
48.
Kozłowski S.K. 2022: Polski mezolit ceramiczny. Jasiu Kowalczyk – in memoriam, [w:] M. Przeździecki, W. Brzeziński, A. Wawrusiewicz (red.), Subneolit środkowego Mazowsza w świetle archiwalnych zbiorów Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie, Warszawa-Białystok [Uniwersytet Warszawski, Państwowe Muzeum Archeologiczne, Muzeum Podlaskie w Białymstoku], 231–240.
49.
Krasnodębski D. 1998: Tajemnica kurhanów z Koźlik, „Nad Bugiem i Narwią” 3–4 (37–38), 39.
50.
Krasnodębski D. 2005: Koźliki, st. 3, gm. Bielsk Podlaski, woj. białostockie, AZP 42–88/8, Inf.Arch., Badania 1996, 217–218.
51.
Krasnodębski D. 2006: Badania Instytutu Archeologii i Etnologii PAN na terenie woj. białostockiego (podlaskiego) w latach 1990-2005, [w:]: H. Karwowska, A. Andrzejewski (red.), Stan badań archeologicznych na pograniczu polsko-białoruskim od wczesnego średniowiecza po czasy nowożytne, Białystok [Muzeum Podlaskie w Białystoku, Grodzieńskie Państwowe Muzeum Historii i Archeologii, Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, Grodzieński Państwowy Uniwersytet im. Janki Kupały], 63–84.
52.
Krasnodębski D., Olczak H. 2002: Osada z ceramiką sztrychowaną z późnego okresu lateńskiego i wczesnego okresu wpływów rzymskich z miejscowości Suraż, woj. podlaskie (st. 37), [w:] M. Karczewska, M. Karczewski (red.), Ceramika bałtyjska. Tradycje i wpływy, Materiały z konferencji, Białystok 6–7 grudnia 2001 roku, Białystok [Instytut Historii Uniwersytetu w Białymstoku], 215–224.
53.
Krasnodębski D., Olczak H. 2018: Puszcza Białowieska jako przykład badań archeologicznych na obszarach leśnych – wyniki i problemy przeprowadzonej w 2016 r. inwentaryzacji dziedzictwa kulturowego, „Podlaskie Zeszyty Archeologiczne” 13 (2017), 5–63.
54.
Krasnodębski D., Olczak H. 2019a: Kontynuacja osadnictwa czy ponowne wykorzystanie starszych nekropoli? Dwa cmentarzyska kurhanowe w Uroczysku Szczekotowo w Puszczy Białowieskiej oraz cmentarzyska kurhanowe i z grobami w obstawach kamiennych w Zbuczu, [w:] A. Buko (red.), Początki chrześcijaństwa na pograniczu mazowiecko-ruskim w świetle wyników badań wybranych cmentarzysk, Warszawa [Instytut Archeologii i Etnologii PAN], 55–67.
55.
Krasnodębski D., Olczak H. 2019b: Problemy datowania nekropoli kurhanowych na Podlasiu: przykład cmentarzyska w Koźlikach nad Narwią, [w:] A. Buko (red.), Początki chrześcijaństwa na pograniczu mazowiecko-ruskim w świetle wyników badań wybranych cmentarzysk, Warszawa [Instytut Archeologii i Etnologii PAN], 90–94.
56.
Krasnodębski D., Olczak H. 2020: Osada produkcyjna grupy suraskiej kultury ceramiki kreskowanej na stanowisku 12 w Klewinowie, gm. Juchnowiec Kościelny, woj. podlaskie, „Podlaskie Zeszyty Archeologiczne” 14, 65–93.
57.
Krasnodębski D., Olczak H., Barford P.M. 2005: Wczesnośredniowieczne grodzisko w Zajączkach, stanowisko 1, gm. Juchnowiec Kościelny, woj. podlaskie, „Podlaskie Zeszyty Archeologiczne” 1, 54–88.
58.
Krasnodębski D., Olczak H., Samojlik T. 2011: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska Puszczy Białowieskiej, [w:] S. Cygan, M. Glinianowicz, P.N. Kotowicz (red.), „In silvis, campis… et urbe”. Średniowieczny obrządek pogrzebowy na pograniczu polsko-ruskim, Collectio Archaeologica Ressoviensis 14, Rzeszów-Sanok [Fundacja Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego, Instytut Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego, Muzeum Historyczne w Sanoku, Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku], 145–174.
59.
Kurek S., Preidl M. 2002: Szczegółowa mapa geologiczna Polski 1:50 000. 380 - Trześcianka (N-34-119-B), Warszawa [Państwowy Instytut Geologiczny].
60.
Kurek S., Preidl M. 2005: Objaśnienia do szczegółowej mapy geologicznej Polski 1:50 000. Arkusz Trześcianka (380), Warszawa.
61.
Lankamer T. 1967: Mapa J. C. Textora pod tytułem "Nowe Prusy Wschodnie" z lat 1795–1800, RB VII, 181–206.
62.
Lustracje 1959: Lustracje województwa podlaskiego 1570 i 1576, wyd. J. Topolski, J. Wiśniewski, Wrocław-Warszawa [Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk].
63.
Manasterski D. 2009: Pojezierze Mazurskie u schyłku neolitu i na początku epoki brązu w świetle zespołów typu Ząbie-Szestno, Warszawa [Uniwersytet Warszawski].
64.
Michaluk D. 1996: Z dziejów Narwi i okolic. W 480 rocznicę nadania prawa chełmińskiego 1514–1994, Białystok-Narew [Białostockie Towarzystwo Naukowe, Narewski Ośrodek Kultury].
65.
Migal W., Wąs M. 2006: Microblade pressure technique at the late Mesolithic site Dęby 29. Experimental approach, [w:] A. Wiśniewski, T. Płonka, J.M. Burdukiewicz (red.), The Stone. Technique and Technology, Wrocław [Uniwersytet Wrocławski. Instytut Archeologii: SKAM Stowarzyszenie Krzemieniarskie], 179–188.
66.
Musianowicz K. 1960: Granica mazowiecko-drehowicka na Podlasiu we wczesnym średniowieczu, „Materiały Wczesnośredniowieczne” V, 187–230.
67.
Musianowicz K. 1966: Ślady osadnictwa z VI–VIII wieku w Drohiczynie, pow. Siemiatycze, WA XXXII/1–2, 31–53.
68.
Musianowicz K. 1978: Osadnictwo z VI–VIII wieku w Drohiczynie, w woj. białostockim, WA XLIII/1, 83–104.
69.
Okulicz Ł. 1966: Koźliki, pow. Hajnówka, d. Bielsk Podlaski (karta katalogowa w archiwum Muzeum Podlaskiego w Białystoku).
70.
Olczak H. 2009: Ceramika kreskowana na obszarze dorzecza górnej Narwi. Materiały z badań IAE PAN (Warszawa) nad osadnictwem wczesnej epoki żelaza i okresu wpływów rzymskich w latach 1990–2005, [w:] M. Karczewska, M. Karczewski (red.), Ceramika bałtyjska. Tradycje i wpływy, Materiały z konferencji, Białystok 21–23 września 2005 roku, Białystok [Wydział Historyczno-Socjologiczny Uniwersytetu w Białymstoku, Ośrodek Badań Europy Środkowo-Wschodniej], 249–286.
71.
Olczak H., Krasnodębski D. 2008: Pozostałości osadnictwa z wczesnej epoki żelaza na stanowisku 1 w Zajączkach, gm. Juchnowiec, woj. podlaskie, „Podlaskie Zeszyty Archeologiczne” 4, 75–101.
72.
Olczak H., Krasnodębski D. 2018: Osada grupy suraskiej kultury ceramiki kreskowanej oraz ślady osadnictwa z innych okresów na stanowisku 37 w miejscowości Suraż, gm. loco, [w:] A. Buko, D. Krasnodębski, W. Szymański (red.), Dawne osadnictwo Podlasia w świetle badań ratowniczych prowadzonych w latach 1996–2000 na trasie gazociągu jamalskiego, Warszawa [Fundacja Przyjaciół Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Archeologii i Etnologii PAN], 107–169.
73.
Olczak H., Krasnodębski D. 2022: Archeologia Puszczy Białowieskiej. Dzieje osadnictwa na terenie polskiej części Puszczy Białowieskiej od epoki kamienia do końca XVIII stulecia, Warszawa [Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Fundacja Przyjaciół Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk].
74.
Olczak H. et alii 2018: Olczak H., Krasnodębski D., Samojlik T., Jędrzejewska B., Osada kultury ceramiki kreskowanej z produkcją żelaza na Polanie Berezowo w Puszczy Białowieskiej, WA LXIX, 149–175.
75.
Parczewski M. 1988: Początki kultury wczesnosłowiańskiej w Polsce. Krytyka i datowanie źródeł archeologicznych, Prace Komisji Archeologicznej 27, Wrocław [Zakład Narodowy im. Ossolińskich, IHKM PAN w Krakowie].
76.
Parczewski M. 2004: Uwagi o kulturze wczesnosłowiańskiej na ziemiach polskich, [w:] A. Kośko, A. Kalečyc (red.), Wspólnota dziedzictwa kulturowego ziem Białorusi i Polski, Warszawa [Ośrodek Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego], 266–277.
77.
Pawlata L. 1984: Sprawozdanie z badań powierzchniowych obszaru nr 42-88 w woj. białostockim. Karty KEZA, maszynopis w archiwum Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Białymstoku.
78.
Pokrovskij F.V. 1895: Покровский Ф.В., Археологичская карта Гродненской губернии, Вильна [Типография А. Г. Сыркина].
79.
Przeździecki M. 2022: Subneolit środkowego Mazowsza. Perspektywa źródeł krzemiennych, [w:] M. Przeździecki, W. Brzeziński, A. Wawrusiewicz (red.), Subneolit środkowego Mazowsza w świetle archiwalnych zbiorów Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie, Warszawa-Białystok [Uniwersytet Warszawski, Państwowe Muzeum Archeologiczne, Muzeum Podlaskie w Białymstoku], 241–255.
80.
Rusanova I.P. 1973: Русанова И.П., Славианские древности VI–IX вв. между Днепром и Западным Бугом, „Археология СССР. Свод Археологических Источников, в. Е1-25, Москва.
81.
Brak pozycji T. Samojlik 2007 (patrz przyp. 116).
82.
Skrzyńska K. 2000: Ceramika z osady południowo-zachodniej w Horodyszczu, gm. Wisznice, woj. lubelskie (stanowisko 3, wykop I), „Studia i Materiały Archeologiczne” 10, 169–188.
83.
Skrzyńska K. 2019: Spis cmentarzysk i miejsc kultu pogańskiego zidentyfikowanych na wczesnośredniowiecznym pograniczu mazowiecko-ruskim i oznaczonych na mapie zbiorczej, [w:] A. Buko (red.), Początki chrześcijaństwa na pograniczu mazowiecko-ruskim w świetle wyników badań wybranych cmentarzysk, Warszawa [Instytut Archeologii i Etnologii PAN], 307–312.
84.
Skrzyńska-Jankowska K. 2014: Dorzecze środkowego Bugu jako pogranicze kulturowe we wczesnym średniowieczu, m-pis rozprawy doktorskiej w archiwum IAE PAN w Warszawie.
85.
Skrzyński G. 2016: Wyniki oznaczeń taksonomicznych makroskopowych szczątków roślinnych oraz pozostałości drewna z wybranych stanowisk zlokalizowanych na pograniczu mazowiecko-ruskim, [w:] A. Buko (red.), Sprawozdanie z realizacji grantu MNiSW Początki chrześcijaństwa na pograniczu mazowiecko-ruskim (11H 12 0330 81, kierownik projektu prof. dr hab. Andrzeja Buko), m-pis w archiwum IAE PAN w Warszawie.
86.
Skrzyński G. 2019: Wyniki oznaczeń taksonomicznych makroskopowych szczątków roślinnych oraz pozostałości drewna z wybranych cmentarzysk mazowiecko-ruskiego pogranicza, [w:] A. Buko (red.), Początki chrześcijaństwa na pograniczu mazowiecko-ruskim w świetle wyników badań wybranych cmentarzysk, Warszawa [Instytut Archeologii i Etnologii PAN], 169–174.
87.
Słownik 1902: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich XV/II, B. Chlebowski, J. Krzywicki (red.), Warszawa [Wiek].
88.
Sosna G., Troc-Sosna A. 2009: Łosinka. Parafia na skraju Puszczy Ladzkiej, Bielsk Podlaski-Ryboły [Stowarzyszenie Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach].
89.
Szmyt M. 1999: Between West and East. People of the Globular Amphora Culture in Eastern Europe, „Baltic-Pontic Studies” 8, Poznań [Uniwersytet im. Adama Mickiewicza].
90.
Szubska M. et alii 2020: Szubska M., Szubski M., Jakubczak M., Wawrzeniuk J., Wyniki badań archeologicznych kopca nr 5, w Leśnictwie Rybaki, gm. Narew, pow. hajnowski, woj. podlaskie, „Podlaskie Zeszyty Archeologiczne” 14–15, 95–105.
91.
Vârgej V.S. 1999: Вяргей В.С., Помнікі тыпу праги-карчак і лукі-райкавецкай, [w:] В.І. Шадыра, В.С. Вяргей (red.), Археалогія Беларусі 2. Жалезны век і ранняе сярэднявечча, Минск [Беларуская навука, Нацыянальная Акадэмія навук Беларусі, Інстытут гісторыі], 317–348.
92.
Vârgej V. 2004: Вâргeй В,. Археаогія ранніх славян на тэрыторыі Беларусі, [w:] A. Kośko, A. Kalečyc (red.), Wspólnota dziedzictwa kulturowego ziem Białorusi i Polski, Warszawa [Ośrodek Ochrony Dziedzictwa Archeologicznego], 278–304.
93.
Wawrusiewicz A. 2011: Okres neolitu i wczesnej epoki brązu na Podlasiu. Stan i perspektywy badań, [w:] U. Stankiewicz, A. Wawrusiewicz (red.), Na rubieży kultur. Badania nad okresem neolitu i wczesną epoką brązu, Białystok [Muzeum Podlaskie w Białymstoku], 13–36.
94.
Wawrusiewicz A. 2012: Osadnictwo społeczności kultury niemeńskiej w Jeronikach, stanowisko 2, gm. Choroszcz w województwie podlaskim, „Studia i Materiały do Badań nad Neolitem i Wczesna Epoką Brązu na Mazowszu i Podlasiu” II, 49–93.
95.
Wawrusiewicz A. 2013: Ceramika typu Sokołówek na Podlasiu i jej znaczenie w rozwoju społeczności subneolitycznych Polski północno-wschodniej, „Studia i Materiały do Badań nad Neolitem i Wczesną Epoką Brązu na Mazowszu i Podlasiu” III, 5–24.
96.
Wawrusiewicz A. 2018: Analiza materiałów krzemiennych z wybranych stanowisk położonych w Puszczy Białowieskiej, „Podlaskie Zeszyty Archeologiczne” 13 (2017), 65–85.
97.
Wawrusiewicz A. 2022: Subneolit środkowego Mazowsza. Perspektywa źródeł ceramicznych, [w:] M. Przeździecki, W. Brzeziński, A. Wawrusiewicz (red.), Subneolit środkowego Mazowsza w świetle archiwalnych zbiorów Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie, Warszawa-Białystok [Uniwersytet Warszawski, Państwowe Muzeum Archeologiczne, Muzeum Podlaskie w Białymstoku], 207–230.
98.
Wawrusiewicz A. et alii 2017: Wawrusiewicz A., Kalicki T., Przeździecki M., Frączek M., Manasterski D., Grądy-Woniecko. Ostatni łowcy-zbieracze znad środkowej Narwi, Białystok [Muzeum Podlaskie w Białymstoku].
99.
Wąs M. 2011: Janisławickie i wstęgowe koncepcje rdzeniowania wiórowego. Próba konfrontacji technologicznej, Acta Universitatis Lodzensis, Folia Archaeologica 28, 5–23.
100.
Wykaz zabytków archeologicznych 2015: Wykaz zabytków archeologicznych wpisanych do rejestru. Rejestr C – zabytki archeologiczne.
https://wuozbialystok.bip.gov.... (dostęp: 07.05.2022).
101.
Zoll-Adamikowa H. 1975: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska ciałopalne Słowian na terenie Polski. Cz. I. Źródła, Wrocław [Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN].
102.
Zoll-Adamikowa H. 1979: Wczesnośredniowieczne cmentarzyska ciałopalne Słowian na terenie Polski. Cz. II. Analiza. Wnioski, Wrocław [Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, Zakład Narodowy im. Ossolińskich