MISCELLANEA
Wybrane groby ciałopalne z cmentarzyska z późnego okresu wpływów rzymskich w miejscowości Voitenki (wschodnia Ukraina): analizy archeologiczne i antropologiczne w celu rekonstrukcji struktury społecznej
1
School of History, Kharkiv National V. N. Karazin University, Ukraine
2
c/o Eurasia-Department, German Archaeological Institute, Germany
3
Department of Bioarchaeology, Institute of Archaeology, National Academy of Science of Ukraine, Ukraine
Zaznaczeni autorzy mieli równy wkład w przygotowanie tego artykułu
Data nadesłania: 21-06-2023
Data ostatniej rewizji: 25-06-2024
Data akceptacji: 23-10-2025
Data publikacji online: 21-12-2025
Data publikacji: 12-05-2026
Autor do korespondencji
Liubichev Mikhail
School of History, Kharkiv National V. N. Karazin University, Svobody Sq. 6, Ukraine
School of History, Kharkiv National V. N. Karazin University, Svobody Sq. 6, Ukraine
Wiadomości Archeologiczne 2025;LXXVI(76):31-69
SŁOWA KLUCZOWE
późny okres wpływów rzymskichkultura czerniachiwska-Sântana de MureşcmentarzyskoVoitenkigroby ciałopalneantropologiastruktura społeczna
DZIEDZINY
STRESZCZENIE
Studia nad grobami ciałopalnymi z nekropoli kultury czerniachiwskiej-Sântana de Mureş trwają już od ponad pół wieku. Przedmiotem naszego projektu badawczego są 232 groby z cmentarzyska w miejscowości Voitenki/Войтенкі (rej. bogoduhowski, obw. charkowski w Ukrainie), badanego w latach 2005–2020. Wśród nich znajduje się 118 grobów ciałopalnych. Zespół stanowisk z późnego okresu wpływów rzymskich i wczesnej fazy okresu wędrówek ludów w Voitenkach położony jest 2,5 km na północ od linii wododziału Dniepr-Doniec, na obu (południowym i północnym) zboczach podmokłego wąwozu. Osada zajmuje południowe (odcinki A–C) i północne (odcinek D) zbocza przylegające do bezimiennego strumienia; powyżej osady na południowym zboczu znajduje się cmentarzysko (Ryc. 1). Na odcinkach A i D reprezentowane są dwa horyzonty późnego okresu wpływów rzymskich ze strefy lasostepu dnieprzańsko-donieckiego: horyzont Boromlya (fazy C1b–C2) i horyzont „klasycznej” kultury czerniachiwskiej (fazy C3–D1). Na odcinkach B i C dotychczas zarejestrowano wyłącznie materiały z horyzontu „klasycznej” kultury czerniachiwskiej. Groby na cmentarzysku datowane są na fazy C3–D1 w ujęciu J. Tejrala (1992, 234–246) lub fazy B–E horyzontu „klasycznej” kultury czerniachiwskiej w tej strefie, w ujęciu M.V. Lyubicheva (2019b, 32–36).
Celem badań była próba rekonstrukcji struktury społecznej na tyle, na ile może być ona rozpoznana na podstawie wyników prac wykopaliskowych. Niektóre spośród grobów ciałopalnych z tej nekropoli wyróżniają szczegóły rytuału grzebalnego i obecność w ich inwentarzach specyficznych elementów wyposażenia. Te groby, tzw. specjalne, były już przedmiotem naszych analiz. Do opracowania wybrano kilka kolejnych grobów ciałopalnych, przynoszących dalsze informacje dla studiów nad interesującymi nas zagadnieniami. Są to groby z bogatymi inwentarzami, w skład których wchodzą też przedmioty mogące świadczyć o pozycji społecznej pochowanych w nich osób. Ich dobór opierał się głównie na dwóch kryteriach: inwentarzu ceramicznym i obecności przedmiotów niestandardowych lub unikatowych. Groby 2, 7, 31, 48 i 144 zlokalizowane były w skupisku pochówków ciałopalnych, a groby 69, 110, 114, 216, 223, 226 i 230 na północny wschód i wschód od niej (Ryc. 1). Można wyróżnić wśród nich dwa typy: groby popielnicowe (typ I) i bezpopielnicowe (typ II: groby 7, 31, 69, 114); w grobach popielnicowych złożono jedną (48, 144, 223, 226, 230) lub dwie (2, 110, 216) urny.
We wszystkich (z wyjątkiem grobu 69) znaleziono szczątki naczyń ceramicznych. Garnki, misy, wazy, dzbany i kubki/pucharki to formy typowe dla ceramiki kultury czerniachiwskiej robionej przy użyciu koła garncarskiego; fragmenty ceramiki czerwonopolewanej (red slip ware) z grobu 48 (Ryc. 6:15) należą do misy typu PRS 4 w klasyfikacji K. Domżalskiego (T.M. Arseneva, K. Domżalski 2002, 427, ryc. 13). O ile popielnice zachowały się w całości lub w większej części, o tyle pozostałe naczynia reprezentowane są tylko przez nieliczne, czy nawet pojedyncze fragmenty. W czterech grobach popielnicami były garnki, w jednym waza. W dwóch grobach znajdowały się po dwie popielnice: w grobie 2 dwa garnki (Ryc. 3:2.3), w grobie 110 – garnek i kubek/pucharek (Ryc. 9:II.1.2). W połowie z analizowanych grobów znaleziono fragmenty naczyń szklanych. Sprzączki do pasa należą do metalowych elementów stroju, paciorki i zawieszki reprezentują osobistą biżuterię. W grobie 223 odkryto sześć żelaznych wisiorków wiaderkowatych i dwa wisiorki rozetkowe, składające się z większego cylindra centralnego z kabłączkiem, otoczonego ośmioma mniejszymi cylindrami (Ryc. 15:9–17). W Barbaricum w późnym okresie wpływów rzymskich zawieszki rozetkowe występują sporadycznie, ale są rozproszone na dużym obszarze: w dorzeczu Łaby, Meklemburgii i Holsztynie oraz na obszarach kultur przeworskiej i czerniachiwskiej. Zawieszki z poroża jeleniego znaleziono w grobach 48 (piramidalna; Ryc. 6:3) i 223 (z róży; Ryc. 15:4). W grobach 2, 48 i 110 odkryto fragmenty przepalonych grzebieni. Do przedmiotów tzw. gospodarstwa domowego należą noże, igły i wrzeciona. Wyjątkowe są tu dwa noże z grobu 223 (Ryc. 15:18.19). Obecność pierścienia na końcu trzpienia rękojeści pierwszego z nich i zagięty w pętlę trzpień rękojeści drugiego sugerują, że oba noże były przywieszane. W grobie 223 odkryto żelazne okucie zamka drewnianej skrzyneczki (Ryc. 15:5).
Szczególny zespół tworzą zabytki z grobu 114: zapinka typu Bügel-knopffibel z cebulowatymi guzkami charakterystycznymi dla Zwiebel- knopffibeln i parą ostróg typu Leuna. W grobie 144 znaleziono srebrne okucia krawędzi naczynia drewnianego. Drewniane naczynia z okuciami z tego metalu były zwykle elementami bogatych wyposażeń grobowych, w których skład wchodziły przedmioty z metali szlachetnych. Świadczy to, że pochowane w nich osoby należały do elity społecznej. Grób 69 zawierał zestaw importowanych szklanych żetonów do gry (Ryc. 7:3), dość powszechnie spotykanych w wyposażeniach bogatych pochówków (inhumacyjnych i ciałopalnych) w całym Barbaricum. W grobie 69 znaleziono nóż z brązu (Ryc. 8:8), podobny do rzymskich skalpeli i sond/szpatułek, co wskazuje, że jest to importowany instrument medyczny, który jednak w Barbaricum mógł służyć do innych celów.
Grób 223 (Ryc. 13–15) przypomina, tak pod względem obrządku pogrzebowego, jak i składu inwentarza, kilka innych grobów ciałopalnych z późnego okresu wpływów rzymskich z Barbaricum. Są to m.in. grób 19 z Pryvilne/Привільне (Privolnoye; Ryc. 16:A) i grób 67 z Dumaniva/Думаніва na terenie kultury czerniachiwskiej, czy grób 98 z cmentarzyska w Opatowie (Ryc. 16:B) na obszarze kultury przeworskiej.
Groby inhumacyjne i ciałopalne z cmentarzyska Voitenki wyposażone były podobnie, jednak w grobach ciałopalnych elementy wyposażenia zachowały się znacznie gorzej. W tabeli zestawiono „standardowe elementy” inwentarzy i ich procentowy udział w odniesieniu do dobrze zachowanych grobów z pochówkami w obu obrządkach (Tab. 2).
Analizy archeologiczne i antropologiczne 12 grobów ciałopalnych (Tab. 4) pozwoliły stwierdzić, że zawierały one – poza jednym – przepalone szczątki jednej osoby. W dwóch grobach kości umieszczono w dwóch naczyniach. W jedynym grobie podwójnym w jednej urnie złożono szczątki dziecka i osoby dorosłej. W grobach stwierdzono obecność różnej liczby fragmentów ceramiki z różnych naczyń, tworzących kilka zestawów (Tab. 1). Bogaty zestaw ceramiki nie był jednak skorelowany z liczbą innych elementów wyposażenia grobowego, do których – jako „elementy standardowe” – należały przedmioty osobiste (ozdoby, przybory, grzebienie, małe narzędzia). Naczynia szklane lub kości zwierzęce są w grobach dość częste, ale nie powszechne. W pięciu grobach znaleziono też przedmioty spoza wspomnianego zestawu „elementów standardowych”. Ostrogi, unikatowe ozdoby lub wisiorki, srebrne okucia, miseczka czerwonopolewana, akcesoria do gier, skrzyneczka i skalpel/sonda zostały zinterpretowane jako symbole statusu. Wskazują one nie tylko na dobrobyt materialny czy wyższą pozycję społeczną osoby, w której grobie je znaleziono, ale mogą też być świadectwem zajęcia, jakim osoba ta parała się za życia, lub jej szczególnej roli w lokalnej społeczności.
REFERENCJE (87)
1.
Acsádi G., Nemeskéri J. 1970: History of human life span and mortality, Budapest [Akadémiai Kiadó].
2.
Alekseev V.P., Debets G.F. 1964: В.П. Алексеев, Г.Ф. Дебец, Краниометрия. Методика антропологических исследований, Москва [Наука].
3.
Arsen’eva T.M., Domżalski K. 2002: Late Roman red slip pottery from Tanais, “Eurasia Antiqua” 8, 415–491.
4.
Aurelian P. 1962: П. Аурелиан, Следы культуры Черняхов-Сынтана де Муреш в Малой Скифии, “Dacia” NS VI, 235–255.
5.
Becker A. 2006: Die metallbeschlagenen germanischen Holzeimer der römischen Kaiserzeit, JRGZM 53/2, 345–520.
6.
Becker M. 2010: Das Fürstengrab von Gommern, Veröffentlichungen des Landesamtes für Archäologie 63, Halle/Saale [Landesamt für Denkmalpflege und Archäologie Sachsen-Anhalt ‒ Landesmuseum für Vorgeschichte].
7.
Beilke-Voigt I. 1994: Miniatursymbole unter dem Aspekt der Amulettdeutung, “Ethnographisch-Archäologische Zeitschrift” 35, 603–612.
8.
Beilke-Voigt I. 1998: Frühgeschichtliche Miniaturobjekte mit Amulettcharakter zwischen Britischen Inseln und Schwarzem Meer, Universitätsforschungen zur prähistorischen Archäologie 51, Bonn [Dr. Rudolf Habelt].
9.
Brothwell D.R. 1981: Digging up bones. The excavation, treatment and study of human skeletal remains, New York3 [Cornell University Press].
10.
Buikstra J.E., Ubelaker D.H. 1994: (eds.) Standards for Data Collection from Human Skeletal Remains. Proceedings of a Seminar at The Field Museum of Natural History Organized by Jonathan Haas, Arkansas Archaeological Survey Research series 44, Fayettevile (AR) [Arkansas Archaeological Survey].
11.
Czarnecka K. 1990: Struktura społeczna ludności kultury przeworskiej. Próba rekon¬strukcji na podstawie źródeł archeologicznych i ana¬lizy danych antropologicznych z cmentarzysk, Warszawa [Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne].
12.
Diaconu Gh. 1969: Das Gräberfeld von Mogoşani (Kreis Dimboviţa), “Dacia” NS XIII, 367–402.
13.
Devlin J.B., Herrmann N.P. 2008: Bone Color as Interpretative of the Depositional History of Archaeological Cremains, [in:] Ch.W. Schmidt, S.A. Symes 2008, 109–128.
14.
Dokládal M. 1999: Morfologie spálených kostí – Význam pro identifikace osob, Acta Facultatis Medicae Universitatis Brunensis Masarykianne 113, Brno [Masarykova univerzita].
15.
Droberjar E., Špaček J. 2003: Žárové hroby a ostrovní (?) nález z mladší doby Římské v Čelákovicích, “Archeologie ve střednich Čechách” 7/1, 319–346.
16.
Eggers H.J. 1951: Der römische Import im freien Germanien, Atlas der Urgeschichte 1, Hamburg [Hamburgisches Museum für Völkerkunde und Vorgeschichte].
17.
Gavritukhin I. 2017: Glass Vessels of the Final of the Chernyakhov Culture, [in:] Na hranicích impéria. Extra fines imperii. Jaroslavu Tejralovi k 80. narozeninám, Brno [Masarykova Univerzita / Archeologický ústav Akademie věd ČR], 83–109.
18.
Gärtner T. 2012: Alter, Geschlecht und soziale Rolle. Untersuchungen zu den frühmittelalterlichen Gräberfeldern von Straubing-Bajuwarenstraße, Peigen und Künzig-Bruck, “Bayerische Vorgeschichtsblätter” 77, 152–172.
20.
Gereta I.P. 2016: І.П. Ґерета, Чернелево-Руський могильник, Oium 3, Київ-Тернопіль2 [Інститут археології НАН України].
21.
Giesler U. 1978: Jüngerkaiserzeitliche Nietknopfsporen mit Dreipunkthalterung vom Typ Leuna, SJah. III, 5–56.
22.
Godłowski K. 1980: Zu Frage des Miniaturgeräts in der Przeworsk-Kultur, [in:] T. Krüger, H-G. Stephan (eds.), Beiträge zur Archäologie Nordwestdeutschlands und Mitteleuropas, Materialhefte zur Ur- und Frühgeschichte Niedersachsens 16, Hildesheim [August Lax], 85–100.
23.
Gopkalo O.V. 2008: О.В. Гопкало, Бусы и подвески черняховской культуры, Киев [Інститут археології НАН України].
24.
Gopkalo O.V. 2015: О.В. Гопкало, Стеклянные изделия в ареале культуры Сынтана-де-Муреш/Черняхов (социологический аспект), [in:] П.Г. Гайдуков (ed.), Стекло Восточной Европы с древности до начала XX века, Санкт-Петербург [Нестор-История], 65–81.
25.
Gopkalo O.V. 2016: О.В. Гопкало, Социальная стратификация носителей культуры Черняхов–Сынтана-де-Муреш, KSIA 244, 65–82.
26.
Gorokhovskij E.L. 1988: Е.Л. Гороховский, Хронология черняховских могильников Лесостепной Украины, [in:] В.Д. Баран (ed.), Труды V Международного конгресса археологов-славистов, vol. 4, Киев [Наукова думка], 34–46.
27.
Großkopf B. 2004: Leichenbrand Biologisches und kulturhistorisches Quellenmaterial zur Rekonstruktion vor- und frühgeschichtlicher Populationen und ihrer Funeralpraktiken, PhD-thesis typescript in the Leipzig University.
28.
Hayes J.W. 1985: Sigillate Orientali, [in:] G. Pugliése Carratèlli (ed.), Enciclopedia dell’arte antica, classica e orientale. Atlante delle forme ceramiche, II: Ceramice fine romana nel bacino mediterraneo (tardo ellnismo e primo imperio), Rome [Istituto della Enciclopedia Italiana], 1–96.
29.
Herrmann B. 1988: Behandlung von Leichenbrand, [in:] R. Knussman (ed.), Anthropologie. Handbuch der vergleichenden Biologie des Menschen. Band I: Wesen und Methoden der Anthropologie. 1. Teil: Wissenschaftstheorie, Geschichte, morphologische Methoden, Stuttgart-New York [Gustav Fischer], 576–585.
30.
Herrmann B. et alii 1990: B. Herrmann, G. Grupe, S. Hummel, H. Piepenbrink, H. Schutkowski, Prähistorische Anthropologie. Leitfaden der Feld- und Labormethoden, Berlin [Springer].
31.
Holck P. 1997: Cremated Bones: A Medical-anthropological Study of an Archaeological Material on Cremation Burials, Antropologiske skrifter 1C, Oslo3 [Anatomisk Institutt, Universitetet i Oslo].
32.
Isings С. 1957: Roman glass from Dated Finds, Archaeologica Traiectina II, Groningen-Djakarta [J.B. Wolters].
33.
Kokowski A. 1997: Schlossbeschläge und Schlüssel im Barbaricum in der Römischen Kaiserzeit und der frühen Völkerwanderungszeit, Klasyfikacja Zabytków Archeologicznych II, Lublin [Wyd. UMCS].
34.
Kravchenko N.M. 1970: Н.М. Кравченко, К вопросу о происхождении некоторых типов обрядов трупосожжения на черняховских могильниках, KSIA 121, 44–52.
35.
Kravchenko N.M. 1987: Н.М. Кравченко, О методике социологического анализа погребального обряда черняховской культуры, [in:] В.Ф. Генинг, С.В. Смирнов (eds.), Исследование социально-экономических проблем в археологии, Киев [Наукова думка], 209–227.
36.
Kropotkin A.V. 1983: А.В. Кропоткин, Раскопки Думановского могильника, [in:] Б.А. Рыбаков (ed.), Археологические открытия 1981 года, Москва [Наука], 275–276.
37.
Kropotkin V.V. 1981: В.В. Кропоткин, Отчет об археологических раскопках могильника черняховской культуры у с. Думанов Каменец-Подольского района Хмельницкой области в 1981 г., typescript in the Scientific Archive of the Institute of Archaeology of the National Academy of Sciences of Ukraine, Kyiv (1981/124).
38.
Kukharenko Yu.V. 1955: Ю.В. Кухаренко, Поселение и могильник полей погребений в селе Привольном, SovArch. XXII, 125–152.
39.
Logan J. 2002 2007: Identifying Archaeological Metal, CCI Notes 4/1 [Canadian Conservation Institute, Ottawa].
40.
Lyubichev M.V. 2009: М.В. Любичев, Погребение с римским импортом на могильнике черняховской культуры Войтенки (Восточная Украина), [in:] K. Мызгин (ed.), Ostrogothica. Археология Центральной и Восточной Европы позднеримского Времени и Эпохи Великого переселения народов. Сборник научных трудов к 10-летию Германо-Славянской археологической экспедиции Харьковского национального университета имени В. Н. Каразина, Харьков [Тимченко А. Н.], 72–90.
41.
Lyubichev M.V. 2019a: М.В. Любичев, Ранняя история днепро-донецкой лесостепи I–V веков. Часть 1, Ostrogothica-Serie 3/1, Харьков [Естет Принт].
42.
Lyubichev M.V. 2019b: М.В. Любичев, Ранняя история днепро-донецкой лесостепи I–V веков. Часть 2, Ostrogothica-Serie 3/2, Харьков [Естет Принт].
43.
Lyubichev M.V. 2022: М.В. Любичев, «Особливі» поховання на могильнику пізньоримського часу Війтенки: соціальний аспект, “Археологія і давня історія України” 2022/3(44), 466–490.
44.
Lyubichev M.V., Myzgin K.V., Varacheva K.G. 2012: М.В. Любичев, К.В. Мызгин, К.Г. Варачева, Отчет о работе Германо-Славянской археологической экспедиции Харьковского национального университета имени В. Н. Каразина в 2012 г., typescript in the Scientific Archive of the Institute of Archaeology of the National Academy of Sciences of Ukraine, Kharkov (2012/100).
45.
Lyubichev M., Schultze E. 2013: Römische Spielsteine in einem Grab der Sântana de Mureş-Chernyakhov-Kultur – Indikator für einen besonderen Sozialstatus?, [in:] G.R. Tsetskhladze et alii (eds.), The Bosporus: Gateway between the Ancient West and East (1st Millennium BC–5th Century AD). Proceedings of the Fourth International Congress on Black Sea Antiquities, Istanbul, 14th–18th September 2009, B.A.R. Int. Series 147, Oxford [BAR Publishing], 249–260.
46.
Lyubichev M.V., Schultze E. 2023: М.В. Любичев, Э. Шультце, Уникальные фибулы группы Bügelknopffibeln на могильнике позднеримского времени Войтенки, [in:] А.В. Мастыкова (ed.), Детский мир и взрослый Рим, “Stratum plus” 2023/4, 325–348.
47.
Madyda-Legutko R., Rodzińska-Nowak J., Zagórska-Telega J. 2011a: Opatów Fpl. 1. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur im nordwestlichen Kleinpolen. Katalog, Monumenta Archaeologica Barbarica XV/1, Warszawa-Kraków [FMAB/IA UJ/PMA].
48.
Madyda-Legutko R., Rodzińska-Nowak J., Zagórska-Telega J. 2011b: Opatów Fpl. 1. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur im nordwestlichen Kleinpolen. Tafeln, Monumenta Archaeologica Barbarica XV/2, Warszawa-Kraków [FMAB/IA UJ/PMA].
49.
Magomedov B.V. 2001: Б.В. Магомедов, Черняховская культура. Проблема этноса, Lublin [Wydawnictwo UMCS].
50.
Magomedov B.V., Didenko S.V. 2009: Б.В. Магомедов, С.В. Диденко, Краснолаковая керамика в черняховской культуре, Боспорские исследования XXI, Симферополь-Керчь [Крымское отделение Института востоковедения им. А.Е. Крымского Национальной академии наук Украины/Центр археологических исследований БФ «Деметра»], 320–349.
52.
Mylashevskyi O.S. 2016: О.С. Милашевський, Замки, ключі та деталі скриньок у черняхівській культурі, [in:] О.В. Петраускас, О.В. Гопкало, С.А. Горбаненко (eds.), Черняхівська культура. До 85-річчя від народження І.С. Винокура, OIUM 5, Київ [Інститут археології НАН України], 69–88.
53.
Nicolăescu-Plopşor D., Wolski W. 1969: Ein Beitrag der historischen Anthropologie zur Frage der Permanenz im Bestattungsritual, “Annuaire Roumain d’Anthropologie” 6, 3–20.
54.
Niculescu Gh.A. 1993: The Cremation Graves from the Cemetery of Tȋrgşor (Third-fourth Centuries A.D.), “Dacia” NS XXXVII, 197–220.
55.
Nikitina G.F. 1985: Г.Ф. Никитина, Систематика погребального обряда племен черняховской культуры, Москва [Наука].
56.
Nikitina G.F. 2008: Г.Ф. Никитина, Черняховская культура Поднестровья (По результатам анализа археологических источников), Москва [ТАУС].
57.
Ortner D.J., Putschar W.G.J. 1981: Identification of pathological conditions in human skeletal remains, Smithsonian Contributions to Archaeology 28, Washington [Smithsonian Institution Press].
58.
Petrauskas O.V. 1993: О.В. Петраускас, Про «культовий шар» і поховання з трупоспаленнями на могильниках черняхівської культури, “Археологія” 1993/2, 36–51.
59.
Petrauskas O.V. 2002: О.В. Петраускас, Типи археологічних комплексів трупоспалень черняхівської культури (територія поширення, етнокультурні особливості та хронологія), “Археологія” 2002/3, 40–63.
60.
Ravn M. 2003: Death Ritual and Germanic Social Structure (c. AD 200–600), B.A.R. Int. Series 1164, Oxford [Archaeopress].
61.
Schaefer M., Black S., Scheuer L. 2009: Juvenile Osteology. A Laboratory and Field Manual, Amsterdam [Academic Press].
62.
Schultze E., Lyubichev M.V. 2015: Э. Шультце, М.В. Любичев, Культовый слой могильника черняховской культуры Войтенки (Восточная Украина): спектр находок и возможности интерпретации, [in:] А.М. Воронцов, И.О. Гавритухин (eds.), Лесная и лесостепная зоны Восточной Европы в эпохи римских влияний и Великого переселения народов. Конференция 4. Часть 1, Тула [Гос. музей-заповедник «Куликово поле»], 231–255.
63.
Schultze E., Lyubichev M.V. 2017: A Cremation Grave of the Chernyakhov Culture with Spurs and Knop Bow Fibula (Bügelknopffibel): Regional Context and Interregional Comparison, [in:] M. Matera, R. Karasiewicz-Szczypiorski (eds.), The Crimea and the Nothern Black Sea Coast in Archaeological Research 1956–2013, ŚWIATOWIT Suppl. Series C: Pontica et Caucasica 1, Warsaw [IA UW], 277–294.
64.
Schultze E., Lyubichev M.V. 2018: Э. Шультце, М.В. Любичев, Группа погребений-ингумаций в северо-западной части могильника черняховской культуры Войтенки: вопросы хронологии, [in:] М.В. Любичев, К. Мызгин (eds.), Хронология и монетные находки позднеримского времени и эпохи Великого переселения народов. Актуальные археологические исследования в Центральной и Восточной Европе, Ostrogothica-Serie 3, Харьков [«Водный спектр Джи-Эм-Пи»], 121–145.
65.
Schultze E., Liubichev M.V. 2020: Silver fittings of a vessel from a Late Roman burial of the Chernyakhov culture in Voitenki, [in:] А.М. Обломский (ed.), История вещей – история и вещи. К 60-летнему юбилею И. О. Гавритухина, Раннеславянский мир 20, Москва [Институт археологии Российской академии наук], 146–156.
66.
Schultze E., Lyubichev M.V., Kozak A.D. 2020: Э. Шультце, М.В. Любичев, А.Д. Козак, Детское погребение на могильнике черняховской культуры Войтенки, “Археологія і давня історія Україні” 3 (36), 489–502.
67.
Schuster J. 2014: Dobór i układ darów w inhumacyjnych grobach książęcych z pierwszej połowy I tysiąclecia po Chr. w północnej i środkowej Europie, WA LXV, 5–44.
68.
Selwyn L. 2004: Overview of archaeological iron. The corrosion problem, key factors affecting treatment, and gaps in current knowledge, [in:] J. Ahston, D. Hallam (eds.), Metal 04. Proceedings of the International Conference on Metals Conservation, Canberra Australia, 4–8 October 2004, Canberra [National Museum of Australia], 294–306.
69.
Shchepachenko V. 2020: Glasschalen vom Typ Weklice aus den Gräbern 110 und 211 des spätkaiserzeitlich-/frühvölkerwanderungszeitlichen Gräberfeldes Vojtenki 1, “Študijné zvesti Archeologického ústavu Slovenskej akadémie vied Nitra” 67 (1), 77–102.
70.
Shchepachenko V.I. 2023: В.І. Щепаченко, Скляні чаші з оплавленим краєм вінець у черняхівській культурі: проблема походження, “Археологія” 2023/2, 98–136.
71.
Skóra K. 2020: Omnia mors aequat? Soziale Stratigraphien in den Römischen Kaiserzeit und Völkerwanderungszeit im Gebiet der Wielbark-Kultur, Łódź [IAE PAN].
72.
Slobodyan Т., Terpilovskij R. 2021: Prospects of research on cremated human remains: correlation of metal traces on cremations with funeral rituals and burial customs, “Anthropologischen Anzeiger” 78/1–2, 33–58.
73.
Stawiarska T. 1999: Naczynia szklane okresu rzymskiego z terenu Polski. Studium archeologiczno-technologiczne, Warszawa [IAE PAN].
74.
Steuer H. 1982: Frühgeschichtliche Sozialstrukturen in Mitteleuropa. Eine Analyse der Auswertungsmethoden des archäologischen Quellenmaterials, Abhandlungen der Akademie der Wissenschaften in Göttingen, Phil.-Hist. Klasse, Dritte Folge 128, Göttingen [Vandenhoeck & Ruprecht].
75.
Steuer H. 1994: Archäologie und germanische Sozialgeschichte. Forschungstendenzen in den 1990er Jahren, [in:] K. Düwel (ed.), Runische Schriftkultur in kontinental-skandinavischer und angelsächsischer Wechselbeziehung. Internationales Symposium in der Werner-Reimers-Stiftung vom 24.-27. Juni 1992 in Bad Homburg, RGA Ergz.Bd. 10, Berlin-New York [De Gruyter], 10–55.
76.
Strocen B. 2008: Б. Строцень, До питання класифікації ножів черняхівської культури (за матеріалами Західного Поділля), [in:] С.І. Климовський (ed.), Старожитності Верхнього Придністров’я. Ювілейний збірник на честь 60-річчя Юрія Миколайовича Малєєва, Київ [Стилос], 159–162.
77.
Symes S.A. et alii 2008: S.A. Symes, Сh.W. Rainwater, Е.N. Chapman, D.R. Gipson, A.L. Piper, Patterned Thermal Destruction of Human Remains in a Forensic Setting, [in:] C.W. Schmidt, S.A. Symes (eds.), The analysis of burned human remains, London [Academic Press], 15–54.
78.
Symonovich E.O. 1955: Е.О. Сымонович, Памятники черняховской культуры Средного Поднепровья, SovArh. XXIV, 284–316.
79.
Symonovich E.A., Kravchenko N.M. 1983: Э.А. Сымонович, Н.М. Кравченко, Погребальные обряды племен черняховской культуры, Археология СССР D1–22, Москва [Наука].
80.
Symonovych E.O. 1982: Е.О. Симонович, З приводу черняхівських трупоспалень з розсіяними кістками, “Археологія” 41, 91–94.
81.
Szilvássy J. 1988: Altersdiagnose am Skelett, [in:] R. Knussmann (ed.), Anthropologie. Handbuch der vergleichenden Biologie des Menschen. I/1: Wissenschaftstheorie, Geschichte, Morphologische Methoden, Stuttgart-New York [Gustav Fischer], 421–443.
82.
Tejral J. 1992: Einige Bemerkungen zur Chronologie der Späten Römischen Kaiserzeit in Mitteleuropa, [in:] K. Godłowski, R. Madyda-Legutko (eds.), Probleme der relativen und absoluten Chronologie ab Latènezeit bis zum Frühmittelalter, Kraków, 227–248.
83.
Tempelmann-Mączyńska M. 1989: Das Frauentrachtzubehör des mittel- und osteuropäischen Barbaricums in der römischen Kaiserzeit. Materialien des III. Internationalen Symposiums: Grundprobleme der frühgeschichtlichen Entwicklung im nördlichen Mitteldonaugebiet. Kraków-Karniowice 3.–7. Dezember 1990, Kraków [Secesja].
84.
Wahl J. 1982: Leichenbranduntersuchungen. Ein Überblick über die Bearbeitungs- und Aussagemöglichkeiten von Brandgräbern, PZ 57/1, 2–125.
85.
Walker Ph.L., Miller K.W.P., Richman R. 2008: Time, Temperature, and Oxygen Availability: An Experimental Study of the Effects of Environmental Conditions on the Color and Organic Content of Cremated Bone, [in:] C.W. Schmidt, S.A. Symes 2008, 129–135.
86.
Wiśniewska A. 1999: Podwójne i zbiorowe pochówki w kulturze przeworskiej, [in:] A. Kokowski (ed.), Kultura Przeworska IV, Lublin [Wyd. UMCS], 55–146.
87.
Zagórska-Telega J. 2019: Obrządek pogrzebowy ludności kultury przeworskiej nadliswarciańskiego region osadniczego w młodszym i późnym okresie rzymskim, Kraków [„Historia Iagellonica”].
Udostępnij
ARTYKUŁ POWIĄZANY
| ISSN: | 0043-5082 |
Przetwarzamy dane osobowe zbierane podczas odwiedzania serwisu. Realizacja funkcji pozyskiwania informacji o użytkownikach i ich zachowaniu odbywa się poprzez dobrowolnie wprowadzone w formularzach informacje oraz zapisywanie w urządzeniach końcowych plików cookies (tzw. ciasteczka). Dane, w tym pliki cookies, wykorzystywane są w celu realizacji usług, zapewnienia wygodnego korzystania ze strony oraz w celu monitorowania ruchu zgodnie z Polityką prywatności. Dane są także zbierane i przetwarzane przez narzędzie Google Analytics (więcej).
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
Możesz zmienić ustawienia cookies w swojej przeglądarce. Ograniczenie stosowania plików cookies w konfiguracji przeglądarki może wpłynąć na niektóre funkcjonalności dostępne na stronie.
