W Instytucie Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (w zbiorach dawnego Gabinetu Archeologicznego) oraz w Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie znajdują się dwa bliskie wizualnie i formalnie napierśniki kultury pomorskiej (Ryc. 1, 2). Do kolekcji obu instytucji trafiły w różnych czasach i zupełnie innymi drogami. Istnieją jednak przesłanki wskazujące, że mogą pochodzić z tego samego znaleziska. Poniższy tekst jest próbą odtworzenia historii obu przedmiotów, ustalenia miejsc ich odkrycia i składu zespołów, z których się wywodzą, jest wstępem do pełnego archeologicznego opracowania tych zabytków.

Egzemplarz krakowski jest częścią zbioru ozdób brązowych przekazanych w kwietniu 1871 roku na ręce Józefa Łepkowskiego (1826–1894), kierownika Katedry Archeologii i Historii Sztuki Średniowiecznej na Uniwersytecie Jagiellońskim, twórcy Gabinetu Archeologicznego. Darczyńcą był Józef Ignacy Kraszewski (1812–1887) – zaprzyjaźniony z Łepkowskim pisarz i publicysta, działacz polityczny i społeczny, ale też historyk i znawca archeologii. Kraszewski był właścicielem bogatej kolekcji historycznych pamiątek narodowych i starożytności, w tamtym czasie przechowywanych w Dreźnie, gdzie od 1863 roku przebywał na politycznej emigracji.

Do Gabinetu Archeologicznego Kraszewski przekazał klamrę i 12 obręczy (pierścieni napierśnika/napierśników) oraz 5 kółek (otwartych bransolet sztabkowych).

Z informacji pozyskanych przez J. Łepkowskiego od donatora wynikało (dokumenty odnoszące się do zbiorów Gabinetu Archeologicznego UJ przechowywane są obecnie w Archiwum Muzeum Archeologicznego w Krakowie), że przekazane do Krakowa brązy otrzymał on od Teodora Donimirskiego, właściciela i mieszkańca położonego w Prusach Zachodnich majątku Buchwałd (obecnie Bukowo, pow. sztumski). Kraszewski gościł u Donimirskiego w 1864 roku, a w następnych latach utrzymywał z nim korespondencyjny kontakt. Zabytki przejął na pewno nie wcześniej, niż w połowie 1869 roku. W początkach tego roku Łepkowski miał dostęp do kolekcji Kraszewskiego w Dreźnie – nie było w niej jeszcze brązów od Donimirskiego. Skład kolekcji nie jest szczegółowo znany, ale wiadomo, że wśród wykopalisk krajowych znajdowały się wówczas naczynia gliniane, liczne przedmioty kamienne i co najmniej kilkanaście zabytków brązowych.

Już w pierwszych dniach po otrzymaniu daru Łepkowski uściślił miejsce odkrycia do Telkwic (zapisanych jako Telkowice) – przysiółka Buchwałdu. Zanotował też, że wykopane w majątku Donimirskiego zabytki znaleziono przy popielnicy i przy bronzowem naczyniu (Ryc. 3). Zabytki ponumerowano kolejnymi numerami kolekcji Gabinetu. Z klamry i jedenastu obręczy Łepkowski złożył naramiennik, który otrzymał numer 763 (Ryc. 8), luźną obręcz oznaczył numerem 762, a pozostałe kółka numerami od 764 do 768.

W pierwszym tomie „Wiadomości Archeologicznych”, który ukazał się w 1873 roku, złożony przez Łepkowskiego naramiennik – jeszcze jako znalezisko z Buchwaldu – opublikował J.T. Lubomirski (ze schematycznym rysunkiem i błędami redakcyjnymi w tekście).

Pod koniec 1871 roku naramiennik zaprezentowany został w Bolonii w trakcie Kongresu Archeologicznego. W sprawozdaniu z wydarzenia Aleksander Przezdziecki informował (1872, 141, 152), że został on wykopany w Telkowicach, przy Buchwałdzie (w Malborskiém) i pochodzi z daru J.I. Kraszewskiego (obecnego w Bolonii), który posiada drugi podobny naramiennik (bez wskazania miejsca odkrycia).

Zabytki (jako Telkowice) opisane zostały w katalogu Gabinetu Archeologicznego z tymi numerami inwentarza, jakie nadano im po przyjęciu do kolekcji Gabinetu (Ryc. 4). Karty katalogowe stały się podstawą zapisów umieszczonych w pierwszym całościowym wykazie zabytków przedhistorycznych zgromadzonych w Gabinecie Archeologicznym, sporządzonym w roku 1931. Zespół brązów z Telkowic spisano z numerami z kart, mimo że do tego czasu dokonano zmian w oznaczeniu niektórych elementów zbioru. Zachowane do dzisiaj znakowanie zabytków zanotował w 1918 roku Józef Kostrzewski (Ryc. 5).

Publikacje ukazujące się w latach 70. XIX wieku jako miejsce odkrycia naramiennika przechowywanego w Krakowie wskazują Telkwice/Telkwitz. Pomijają przy tym towarzyszące mu przedmioty. Brak w nich też wzmianek o podobnym okazie, pozostającym w rękach J.I Kraszewskiego.

Zmiana w informacjach o odkryciach skarbów brązowych w okolicach Sztumu nastąpiła za sprawą Gotfryda Ossowskiego (1835–1897), który w latach 1875–1879 prowadził badania nad prahistorią Prus Zachodnich. W wydawanych w latach 1879–1888 Prusach Królewskich i Mapie archeologicznej Prus Zachodnich najpierw zamieścił wzmiankę, że naszyjnik (w nomenklaturze Ossowskiego) z Buchwałdu przechowywany w Krakowie został znaleziony na gruntach wsi Ramzy. Następnie stwierdził, że to w Ramzach (nie podaje czy chodziło o Ramzy Wiekie, czy Małe – obie wsie należały do Donimirskich) odkryto oba naszyjniki: okaz krakowski i egzemplarz pozostający w rękach J.I. Kraszewskiego w Dreźnie. Według Ossowskiego naszyjnikom towarzyszyły liczne skręty z drutu brązowego, również zatrzymane przez Kraszewskiego. Z tego znaleziska miała też pochodzić bransoleta znajdująca się w zbiorach Akademii Umiejętności, a obecnie w Muzeum Archeologicznym w Krakowie (wtórnie dołączono do niej szklany paciorek nieznanego pochodzenia). Ozdoba, wcześniej własność warszawskiego kolekcjonera Aleksandra Podczaszyńskiego (1822–1876), zanotowana została w kartotece jego zbioru jako Buchwałd (Ryc. 6). Jest więc prawdopodobne, że pochodziła z tego samego zespołu, co bransolety podarowane krakowskiemu uniwersytetowi. Ossowski nie podaje źródła swych informacji, nie wspomina o kółkach (bransoletach) znajdujących się w Gabinecie Archeologicznym, zainwentaryzowanych jako Telkowice (Telkwice), ani o popielnicy i naczyniu brązowym, jakoby powiązanych ze znaleziskiem. Brak jest danych o czasie i okolicznościach wykopania brązów. Przekaz ten trudno więc uznać za w pełni miarodajny, choć zapewne pod wpływem Ossowskiego w kartotece Gabinetu J. Łepkowski umieścił notkę o zmianie lokalizacji znaleziska, odnoszącą się tylko do naszyjnika (Ryc. 7).

Problemy z ustaleniem właściwej lokalizacji, liczby i rzeczywistego składu znalezisk spowodowały, że w publikacjach, zarówno bliskich czasowo samym odkryciom, jak i późniejszych, hasła „Ramzy” i „Telkwice” pojawiają się w różnych konfiguracjach i zawierają niejednokrotnie sprzeczne treści. Prowadzą do licznych nieporozumień w identyfikacji zespołów i poszczególnych zabytków. Dzisiaj z całą pewnością można stwierdzić, że w zbiorach Gabinetu Archeologicznego UJ pod hasłem „Telkwice” przechowywane są przedmioty podarowane przez J.I. Kraszewskiego w 1871 roku. Nie ma też wątpliwości, że napierśnik warszawski to naramiennik/naszyjnik od Donimirskich, z drezdeńskiej kolekcji J.I. Kraszewskiego.

Okaz ten do kolekcji PMA trafił po II wojnie światowej, gdy muzeum przejęło zbiory (zabytki i dokumentację) działającego w okresie międzywojennym Zakładu Archeologii Przedhistorycznej (ZAP) Uniwersytetu Warszawskiego oraz Muzeum Przedhistorycznego im. Erazma Majewskiego Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (MPEM). Był częścią zróżnicowanego chronologicznie i tematycznie zbioru starożytności o nieokreślonym pochodzeniu, kupionych przez ZAP w 1938 roku od warszawskiego dziennikarza Andrzeja Ziemięckiego (Ryc. 10). Wkrótce po zakupie zbiór włączony został (wraz z grupą zabytków pochodzących z innych źródeł) jako depozyt do kolekcji MPEM. W wykonanym wówczas wykazie napierśnik (jako naszyjnik bronzowy halsztacki), przekazany w postaci luźnych elementów, otrzymał numer 1169 (Ryc. 9). Obecnie złożony jest z 11 pierścieni zdobionych według jednego schematu, wpiętych w ażurową klamrę. Pod numerami 1170–1172 zapisano ponadto trzy luźne pierścienie napierśników. W Księdze Inwentarzowej Muzealiów Archeologicznych PMA zarejestrowany został dopiero w 1974 roku, po zakończeniu porządkowania zbiorów i dokumentacji, które trafiły do muzeum w wyniku powojennych rewindykacji. Dzięki dokumentom z zasobów archiwalnych PMA i Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego ustalono, że wywodzi się z przedwojennego zakupu ZAP. Identyfikację napierśnika z jednym z naszyjników z Ramz umożliwiła fotografia pochodząca ze zbiorów ZAP. Widoczny jest na niej zrekonstruowany napierśnik w towarzystwie kilkudziesięciu skrętów spiralnych z cienkiego drutu (Ryc. 11). Skrętów nie wykazano w spisie zabytków z kolekcji Ziemięckiego. Zdjęcie musiało być zatem wykonane przed jej sprzedażą do ZAP. Nie zachowały się inne dokumenty związane z tym zbiorem. Andrzej Ziemięcki zatrzymał je w rodzinnym archiwum, które prawdopodobnie uległo zniszczeniu w czasie wojny.

Andrzej Ziemięcki zbiór starożytności odziedziczył po stryju, Teodorze Ziemięckim (1845–1916), aktywnym na wielu polach archeologu i historyku sztuki. W 1883 roku został pierwszym kustoszem Muzeum Narodowego w Krakowie, którego powołanie, z siedzibą na Wawelu, postulował od 1878 roku. Był orędownikiem utworzenia w jego strukturach Muzeum archeologicznego, gromadzącego zabytki z innych krakowskich placówek prywatnych i publicznych, do czego jednak nigdy nie doszło, choć wsparcia szukał m.in. u J.I. Kraszewskiego. Nic nie wiadomo, by sam zbierał zabytki archeologiczne, chociaż prawdopodobnie bezpośrednio do niego trafił zespół z Malkowic, który R. Jamka zidentyfikował w kolekcji zakupionej przez ZAP i opracował jeszcze przed wojną. Z dużym prawdopodobieństwem można też sądzić, że w ręce Teodora Ziemięckiego, a następnie jego bratanka, trafił cały zbiór starożytności krajowych, należący wcześniej do Józefa Ignacego Kraszewskiego. Wydaje się to potwierdzać szacunkowa i merytoryczna zbieżność inwentarzy obu kolekcji (w powojennych zasobach PMA udało się odnaleźć tylko część zabytków pochodzących od A. Ziemięckiego). Teodor Ziemięcki zespół archeologicznych artefaktów otrzymał zapewne od spadkobierców pisarza, a decyzję o przekazie ułatwiły rodzinne i towarzyskie koneksje łączące Kraszewskich i Ziemięckich. Można przyjąć, że brązy przekazane przez J.I. Kraszewskiego do Gabinetu Archeologicznego UJ (elementy napierśnika/napierśników i bransolety sztabkowe) rzeczywiście wykopane zostały w majątku Teodora Donimirskiego w Telkwicach, choć nie ma pewności, że w jednym miejscu (z zespołu bransolet z Telkwic mogła również pochodzić bransoleta Podczaszyńskiego). Ustalenia J. Łepkowskiego nie zostały podważone ani sprostowane do czasu ukazania się publikacji Godfryda Ossowskiego. Autor zakwestionował w nich pochodzenie napierśnika z Telkwic, na co nie przedstawił jednak żadnego uzasadnienia. Bardziej wiarygodne wydają się być natomiast doniesienia Ossowskiego o odkryciu w Ramzach drugiego napierśnika – bez wątpienia dotyczą egzemplarza znajdującego się obecnie w Warszawie.