PL EN
ODKRYCIA
Nowe materiały kultury wielbarskiej z Pojezierza Iławskiego – Jawty Wielkie, pow. iławski
 
Więcej
Ukryj
1
Zakład Archeologii Europy Starożytnej, Wydział Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, Krakowskie Przedmieście 26/28, 00-927 Warszawa
Data nadesłania: 03-10-2020
Data ostatniej rewizji: 26-10-2020
Data akceptacji: 20-03-2021
Data publikacji: 20-12-2021
 
Wiadomości Archeologiczne 2021;LXXII(72):179–193
 
SŁOWA KLUCZOWE
DZIEDZINY
STRESZCZENIE
Stanowisko w Jawtach Wielkich zostało zlokalizowane w maju 2015 roku po przekazaniu informacji przez lokalnego mieszkańca do stowarzyszenia miłośników historii. Po przeprowadzeniu poszukiwań we wskazanym miejscu odnaleziono zabytki archeologiczne. Przekazany do Muzeum Warmii i Mazur zbiór liczył 51 przedmiotów wykonanych głównie ze stopu miedzi. Jedynym wyjątkiem była żelazna brzytwa. W skład zbioru wchodzi ponadto: 25 zapinek, 11 bransolet, 5 sprzączek, 2 okucia końca pasa oraz ostroga. Pozostałą część materiału stanowią przedmioty, które ze względu na stan lub fragmentaryczność zachowania nie mogą być jednoznacznie zinterpretowane. Zabytki zostały podjęte z niewielkiej głębokości, maksymalnie dochodzącej do kilkunastu centymetrów. Niektóre z nich noszą ślady przepalenia. Widoczne na powierzchni przedmiotów są również ślady intensywnie czarnej ziemi oraz węgli. Opisywane stanowisko należy łączyć z ludnością kultury wielbarskiej. Wskazuje na to spektrum pozyskanych zabytków, które wykonane są w zdecydowanej większości ze stopów miedzi i stanowią głównie ozdoby. Zabytki datowane są od okresu wpływów rzymskich do okresu wędrówek ludów. W tym czasie obszar Pojezierza Iławskiego zajęty był przez ludność wskazanego ugrupowania kulturowego. Stanowisko było wykorzystywane jako nekropola. Świadczyć o tym mogą, wspomniane wyżej, ślady spalenizny oraz pozostałości węgli na zabytkach. W tym aspekcie interesująca wydaje się także obecność w północnej części stanowiska grupy niewielkich wzniesień o dosyć regularnej, okrągłej podstawie, które swoim kształtem i wielkością mogą przypominać nasypy kurhanowe. Najstarszym zabytkiem w zbiorze jest fibula A.III.53 będąca wyznacznikiem fazy B1b. Zapinki tego typu do tej pory nie były znane z terenów Pojezierza Iławskiego, które jest częścią tzw. strefy D osadnictwa ludności kultury wielbarskiej. Według ustaleń R. Wołągiewicza obszar ten miał zostać zasiedlony w fazie B2b, jednak na podstawie wspomnianej zapinki oczkowatej serii głównej, a także niedawno opublikowanych odkryć z Bajd, Przezmarka i Zawady, wydaje się prawdopodobne, że sporadyczna penetracja tych ziem przez ludność kultury wielbarskiej zaczęła się wcześniej, w fazie B1. Na podstawie całego zbioru zabytków można również stwierdzić, że cmentarzysko było nieprzerwanie użytkowane do wczesnego okresu wędrówek ludów. Najmłodszym przedmiotem w kolekcji jest dziobowate okucie końca pasa. Interesująco przedstawia się kwestia nasypów ziemnych o okrągłych podstawach położonych na terenie, na którym zostały odkryte zabytki. Należy rozstrzygnąć czy grupa wspomnianych obiektów jest formą naturalną czy pochodzenia antropogenicznego. Przy przyjęciu drugiego założenia pojawia się również problem ustalenia bezpośredniej atrybucji kulturowej. Analiza wykazała, że konstrukcje te najbardziej przypominają kurhany znane z cmentarzysk wielbarskich. Nie można jednak wykluczyć, że konstrukcje te zostały wzniesione przez starsze kultury archeologiczne – grupę warmińsko-mazurską kultury łużyckiej lub kulturę kurhanów zachodniobałtyjskich. Rozstrzygnięcie tego problemu mogą przynieść wyłączne weryfikacyjne badania wykopaliskowe.
 
REFERENCJE (69)
1.
ALMGREN O. 1923: Studien über Nordeuropäische Fibelformen der ersten nachchristlichen Jahrhunderte mit Berücksichtigung der provinzialrömischen und südrussischen Formen, Mannus-Bibliothek 32, Leipzig2.
 
2.
ANDRZEJOWSKI J. 1994: Powiązania kultur przeworskiej i wielbarskiej w świetle znalezisk bransolet, [w:] J. Gurba, A. Kokowski (red.), Kultura przeworska: materiały z konferencji, tom I, Lublin, 317–341.
 
3.
ANDRZEJOWSKI J. 1997: Cmentarzysko kultury przeworskiej w Todzi, gmina Kadzidło, województwo Ostrołęckie, stanowisko 2, „Wiadomości Archeologiczne” LIII/2 (1993–1994), 101–126.
 
4.
ANDRZEJOWSKI J. 1998: Nadkole 2. A Cemetery of the Przeworsk Culture in Eastern Poland, Monumenta Archaeologica Barbarica V, Kraków.
 
5.
ANDRZEJOWSKI J. 2019: The Gothic migration through Eastern Poland – the archaeological evidence, [w:] A. Cieśliński, B. Kontny (red.), Interacting Barbarians. Contacts, Exchange and Migrations in the First Millennium AD, Neue Studien zur Sachsenforschung 9, Warszawa-Braunschweig-Schleswig, 225–237.
 
6.
ANDRZEJOWSKI J., BURSCHE A. 1987: Archeologia biblioteczna. Cmentarzyska kultury wielbarskiej w Krośnie stanowisko 1 i w Wielbarku, woj. elbląskie, [w:] A. Pawłowski (red.), Badania archeologiczne w woj. elbląskim w latach 1980–1983, Malbork, 233–277.
 
7.
ANDRZEJOWSKI J., CIEŚLIŃSKI A. 2007: Germanie i Bałtowie u schyłku starożytności. Przyjazne związki czy wrogie sąsiedztwo?, [w:] A. Bitner-Wróblewska (red.), Kultura bogaczewska w 20 lat później. Materiały z konferencji, Warszawa, 26–27 marca 2003, Warszawa, 279–319.
 
8.
BOKINIEC E. 2008:  Kultura oksywska na ziemi chełmińskiej w świetle materiałów sepulkralnych, Toruń.
 
9.
CHILIŃSKA-FRÜBOES A. 2017: Zapinki oczkowate serii pruskiej z terenu kultury Dollkeim-Kovrovo, „Wiadomości Archeologiczne” LXVIII, 45–106.
 
10.
CHILIŃSKA-FRÜBOES A., KONTNY B. 2018: Po jantar! Rzymski trop w dalekim kraju albo raz jeszcze o znaleziskach z dawnego Ilischken, „Światowit” XIII–XIV (LIV–LV) fasc. A/B (2015–2016), 73–106.
 
11.
CIEŚLIŃSKI A. 2007: Specyfika badań nad kulturą wielbarską w dorzeczach Łyny, Pasłęki i górnej Drwęcy na przykładzie cmentarzyska w Pupkach, pow. olsztyński, [w:] M. Fudziński, H. Paner (red.), Nowe materiały i interpretacje. Stan dyskusji na temat kultury wielbarskiej, Gdańsk, 273–292.
 
12.
CIEŚLIŃSKI A. 2010: Kulturelle Veränderungen und Besiedlungsabläufe im Gebiet der Wielbark-Kultur an Łyna, Pasłęka und oberer Drwęca, Berliner Beiträge zur Vor- und Frühgeschichte NF 17, Berlin.
 
13.
CIEŚLIŃSKI A. 2014a: Kopce kultury wielbarskiej z Mazowsza i Podlasia a tzw. typ rostołcki – próba nowego spojrzenia na związki cmentarzysk kurhanowych z północnej i wschodniej Polski, „Wiadomości Archeologiczne” LXV, 45–94.
 
14.
CIEŚLIŃSKI A. 2014b: System informacji geograficznej (GIS) dla cmentarzyska kultury wielbarskiej w Babim Dole-Borczu, pow. kartuski, [w:] J. Andrzejowski (red.), IN MEDIO POLONIAE BARBARICAE. Agnieszka Urbaniak in memoriam, Monumenta Archaeologica Barbarica. Series Gemina III, Warszawa, 45–64.
 
15.
CIEŚLIŃSKI A. 2020: Prowincjonalnorzymska zapinka Almgren 236c z Bajd w pow. iławskim – jeden z najstarszych śladów penetracji Pojezierza Iławskiego przez ludność kultury wielbarskiej, „Wiadomości Archeologiczne” LXXI, 359–368.
 
16.
CIEŚLIŃSKI A., HOFFMANN M.J., SOBIERAJ J. 2015: Dwa dziobowate okucia końca pasa z południowo-zachodnich Mazur i ziemi lubawskiej, B. Kontny (red.), Ubi tribus faucibus fluenta Vistulae fluminis ebibuntur. Jerzy Okulicz-Kozaryn in memoriam, ŚWIATOWIT Suppl. Series B: Barbaricum 11Warszawa, 115–122.
 
17.
CIEŚLIŃSKI A., KASPRZAK A. 2009: Ciekawy aspekt obrządku pogrzebowego kultury wielbarskiej w Nowym Łowiczu, pow. drawski. Groby wtórne na przykładzie kurhanu 26, [w:] A. Janowski, K. Kowalski, S. Słowiński (red.), XVI Sesja Pomorzoznawcza, 22–24. 11. 2007 r. Szczecin, część I: Od okresu kamienia do okresu wczesnośredniowiecznego, Acta Archaeologica Pomoranica III, Szczecin, 179–194.
 
18.
CIEŚLIŃSKI A., RAU A. 2017: Ermland und Oberland in der späten römischen Kaiserzeit und der frühen Völkerwanderungszeit im Licht neuer Erwerbungen des Museums für Ermland und Masuren in Olsztyn, [w:] J. Andrzejowski et alii (red.), ORBIS BARBARORUM. Studia ad archaeologiam germanorum et baltorum temporibus Imperii Romani pertinentia Adalberto Nowakowski dedicata, Monumenta Archaeologica Barbarica. Series Gemina VI, Warszawa-Schleswig, 327–342.
 
19.
DĄBROWSKI J. 1997: Epoka brązu w północno-wschodniej Polsce, Białystok.
 
20.
EGGERS H.J., STARY P.F. 2001: Funde der Vorrömischen Eisenzeit, der Römischen Kaiserzeit und der Völkerwanderungszeit in Pommern, Beiträge zur Ur- und Frühgeschichte Mecklenburg-Vorpommerns 38, Lübstorf.
 
21.
GINALSKI J. 1991: Ostrogi kabłąkowe kultury przeworskiej. Klasyfikacja typologiczna, „Przegląd Archeologiczny” 38, 53–84.
 
22.
HAFTKA M. 1975: Słowiańskie groby w Puszczy Sztumskiej, „Jantarowe Szlaki” XVIII/ 4 (142), 41–42.
 
23.
HAUPTMANN T. 1998: Studien zu den Dreisprossenfibeln, [w:] J. Kunow (red.), 100 Jahre Fibelformen nach Oscar Almgren. Internationale Arbeitstagung 25.–28. Mai 1997 Kleinmachnow, Land Brandenburg, Forschungen zur Archäologie im Land Brandenburg 5, Wünsdorf [2002], 159–173.
 
24.
HEYM W. 1939: Der ältere Abschnitt der Völkerwanderungszeit auf dem rechten Ufer der unteren Weichsel, „Mannus” 31, 3–28.
 
25.
HOFFMANN M.J. 1999: Źródła do kultury i osadnictwa południowo-wschodniej strefy nadbałtyckiej w I tysiącleciu p.n.e., Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie 177, Olsztyn.
 
26.
HOFFMANN M.J. 2000: Kultura i osadnictwo południowo-wschodniej strefy nadbałtyckiej w I tysiącleciu p.n.e., Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego w Olsztynie 191, Olsztyn.
 
27.
JASKANIS J. 2012: Wodzowskie kurhany kultury wielbarskiej na Podlasiu, Białystok.
 
28.
KOKOWSKI A. 1993: Gródek nad Bugiem. Cmentarzysko grupy masłomęckiej, część I–III, Lublin.
 
29.
KONDRACKI J. 2009: Geografia regionalna Polski, Warszawa3.
 
30.
KUNOW J. 1998: Die Hauptserie der Augenfibeln: Gruppe III, Fig. 45–54, [w:] J. Kunow (red.), 100 Jahre Fibelformen nach Oscar Almgren. Internationale Arbeitstagung 25.––28. Mai 1997 Kleinmachnow, Land Brandenburg, Forschungen zur Archäologie im Land Brandenburg 5, Wünsdorf [2002], 93–118.
 
31.
MACHAJEWSKI H. 1998: Die Fibeln der Gruppe V, Serie 8, im östlichen Teil Mitteleuropas, [w:] J. Kunow (red.), 100 Jahre Fibelformen nach Oscar Almgren. Internationale Arbeitstagung 25.–28. Mai 1997 Kleinmachnow, Land Brandenburg, Forschungen zur Archäologie im Land Brandenburg 5, Wünsdorf [2002], 187–196.
 
32.
MADYDA-LEGUTKO R. 1987: Die Gürtelschnallen der römischen Kaiserzeit und der frühen Völkerwanderungszeit im mitteleuropäischen Barbaricum, B.A.R. Int. Series 360 (1986), Oxford.
 
33.
MADYDA-LEGUTKO R. 2011: Studia nad zróżnicowaniem metalowych części pasów w kulturze przeworskiej. Okucia końca pasa, Kraków.
 
34.
MĄCZYŃSKA M. 2011: Der frühvölkerwanderungszeitliche Hortfund aus Łubiana, Kreis Kościerzyna (Pommern), „Bericht der Römisch-Germanischen Kommission” 90 (2009), 7–481.
 
35.
MEYER E. 1960: Die Bügelknopffibeln, AFB 8, 216–349.
 
36.
NATUNIEWICZ-SEKUŁA M. 2017: The Craft of the Goldsmith in Wielbark Culture in the Light of the Finds from the Cemetery at Weklice, Elbląg Commune and Other Necropolis of Roman Period from Elbląg Heights. Technological Studies of Selected Aspects, „Sprawozdania Archeologiczne” 69, 185–233.
 
37.
NATUNIEWICZ-SEKUŁA M. 2020: Złotnictwo społeczności kultury wielbarskiej ze szczególnym uwzględnieniem wybranych zabytków z cmentarzyska w Weklicach, Warszawa.
 
38.
NATUNIEWICZ-SEKUŁA M., OKULICZ-KOZARYN J. 2011: Weklice. A Cemetery of the Wielbark Culture on the Eastern Margin of Vistula Delta (Excavations 1984–2004), Monumenta Archaeologica Barbarica XVII, Warszawa.
 
39.
NOWAKOWSKI W. 1989: Kultura wielbarska a zachodniobałtyjski krąg kulturowy, [w:] J. Gurba, A. Kokowski (red.), Kultura wielbarska w młodszym okresie rzymskim 2, Lublin, 143–159.
 
40.
NOWAKOWSKI W. 2013: Masuren in der Römischen Kaiserzeit. Auswertung der Archivalien aus dem Nachlass von Herbert Jankuhn, Studien zur Siedlungsgeschichte und Archäologie der Ostseegebiete 12, Neumünster.
 
41.
OKULICZ Ł. 1970: Kultura kurhanów zachodniobałtyjskich we wczesnej epoce żelaza, Wrocław.
 
42.
PIETRZAK M. 1999: Narzędzia do krzesania ognia z Opalenia, pow. tczewski, [w:] A. Andrzejowski (red.), COMHLAN. Studia z archeologii okresu przedrzymskiego i rzymskiego w Europie Środkowej dedykowane Teresie Dąbrowskiej w 65. rocznicę urodzin, Warszawa, 299–306.
 
43.
PROCHOWICZ R. 2005: Znalezisko dziobowatego okucia końca pasa z Przeradowa, pow. makowski, „Wiadomości Archeologiczne” LVII (2004– –2005), 73–79.
 
44.
REDŽIĆ S. 2007: Nalazi rimskih fibula na nekropolama Viminacijuma, Arheologija i prirodne nauke. Posebna izdanja 2, Belgrad.
 
45.
SCHINDLER R. 1940: Die Besiedlungsgeschichte der Goten und Gepiden im unteren Weichselraum auf Grund der Tongefäße, Quellenschriften zur ostdeutschen Vor- und Frühgeschichte 6, Leipzig.
 
46.
SCHUSTER J. 2006: O późnych zapinkach kapturkowych (A II 41), „Wiadomości Archeologiczne” LVIII, 101–120.
 
47.
SCHUSTER J. 2018a: Ab Oceano – Ein Beitrag zur Besiedlungsgeschichte der Küste Vorpommerns während der römischen Kaiserzeit, Beiträge zur Ur- und Frühgeschichte Mecklenburg-Vorpommerns 53, Schwerin.
 
48.
SCHUSTER J. 2018b: Czarnówko, stan. 5. Osiem grobów okazałych – narodziny nowych elit w II wieku po Chr. w basenie Morza Bałtyckiego, Monumenta Archaeologica Barbarica. Series Gemina VIII, Lębork-Warszawa.
 
49.
SKORUPKA T. 2001: Kowalewko 12. Cmentarzysko birytualne ludności kultury wielbarskiej (od połowy I w. n.e. do początku III w. n.e.), Archeologiczne badania ratownicze wzdłuż trasy gazociągu tranzytowego II: Wielkopolska, cz. 3, Poznań.
 
50.
SKÓRA K. 2010: Intruz w kurhanie? O pochówkach wtórych w obrzędowości pogrzebowej kultury wielbarskiej i przeworskiej, [w:] K. Skóra, T. Kurasiński (red.), Wymiary inności. Nietypowe zjawiska w obrzędowości pogrzebowej od pradziejów po czasy nowożytne, Acta Archaeologica Lodziensia 56, Łódź, 27–43.
 
51.
STROBIN A. 2015: Die Oksywie-Kultur – Forschungsstand und Stand der Quellenerschließung, [w:] S. Wefers et alii (red.), Waffen – Gewalt – Krieg. Beiträge zur Inter-nationalen Tagung der AG Eisenzeit und des Instytut Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego – Rzeszów 19.–22. September 2012, Beiträge zur Ur- und Frühgeschichte Mitteleuropas 79, Langenweißbach, 317–326.
 
52.
STROBIN A., STROBIN J. 2018: Uwagi na temat produkcji bransolet taśmowatych i zapinek A.95 zdobionych foliami z metali szlachetnych na przykładzie zabytków z grobu kultury wielbarskiej w Brzynie, stan. 7, pow. pucki, [w:] B. Niezabitowska-Wiśniewska et alii (red.), Studia Barbarica. Profesorowi Andrzejowi Kokowskiemu w 65. rocznicę urodzin, tom I, Lublin, 138–156.
 
53.
SZELA A. 2015: Nietypowa sprzączka z Siemiątkowa. Wyrób lokalny czy import bałtyjski?, „Wiadomości Archeologiczne” LXVI, 334–337.
 
54.
SZYMAŃSKI P. 2013: Z badań nad chronologią i zróżnicowaniem kulturowym społeczności Mazur w późnej starożytności i u progu wczesnego średniowiecza, ŚWIATOWIT Suppl. Series B: Barbaricum 9, Warszawa.
 
55.
TUSZYŃSKA M. 2005: Ulkowy. Cmentarzysko kultury wielbarskiej na Pomorzu Gdańskim (Badania na trasie autostrady A 1 Gdańsk – Toruń), Gdańsk.
 
56.
WADYL S. 2016: Naprom, powiat Ostróda (Gross Nappern, Kr. Osterode). Wczesnośredniowieczne cmentarzysko w świetle danych archiwalnych, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 2016/1 (291), 3–10.
 
57.
WADYL S. 2019: Studia nad kształtowaniem się pogranicza pomorsko- i mazowiecko-pruskiego we wczesnym średniowieczu, Olsztyn.
 
58.
WALENTA K. 2009: Leśno i mikroregion w okresie rzymskim, Chojnice.
 
59.
WALUŚ A. 1992: Cmentarzysko kurhanowe w Piórkowie, woj. elbląskie, w świetle prac wykopaliskowych przeprowadzonych w latach 1984–1987, ŚWIATOWIT Suppl. Series B: Barbaricum 2, Warszawa, 39–52.
 
60.
WALUŚ A., KOWALEWSKA B. 1999: Kurhan I i II z cmentarzyska w Stolnie, gm. Miłakowo, woj. warmińsko-mazurskie, ŚWIATOWIT Suppl. Series P: Prehistory and Middle Ages 1, Warszawa.
 
61.
WOIŃSKA M. 2015: Wyroby żelazne z obszaru osadnictwa kultury wielbarskiej (Część 1. Analiza), mps dysertacji w archiwum Wydziału Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego.
 
62.
WOŁĄGIEWICZ R. 1966: Cmentarzysko z okresu późnolateńskiego i rzymskiego w Warszkowie, pow. Sławno, „Materiały Zachodniopomorskie” XI (1965), 179–280.
 
63.
WOŁĄGIEWICZ R. 1977: Kręgi kamienne w Grzybnicy, Koszalin.
 
64.
WOŁĄGIEWICZ R. 1981a: Kultura wielbarska – problemy interpretacji etnicznej, [w:] T. Malinowski (red.), Problemy kultury wielbarskiej, Słupsk, 79–106.
 
65.
WOŁĄGIEWICZ R. 1981b: Kultura oksywska i wielbarska (faza lubowidzka), Prahistoria ziem polskich V, 135–178.
 
66.
WOŁĄGIEWICZ R. 1993: Ceramika kultury wielbarskiej między Bałtykiem a Morzem Czarnym, Szczecin.
 
67.
WOŁĄGIEWICZ R. 1995: Lubowidz. Ein birituelles Gräberfeld der Wielbark-Kultur aus der Zeit vom Ende des 1. Jhs. v.Chr. bis zum Anfang des 3. Jhs. n.Chr., Monumenta Archaeologica Barbarica I, Kraków.
 
68.
WÓJCIK T. 1982: Pomorskie formy bransolet wężowatych z okresu rzymskiego, „Materiały Zachodniopomorskie” XXIV (1978), 35–113.
 
69.
ŻÓRAWSKA A. 2000: Cmentarzyska płaskie grupy zachodniomazurskiej kultury kurhanów zachodniobałtyjskich, ŚWIATOWIT Suppl. Series B: Barbaricum 6, Warszawa, 9–107.
 
ISSN:0043-5082