PL EN
ROZPRAWY
Pogranicze: pustka osadnicza – obszar przy granicy – kontakt kulturowy. Rozumienie terminu pogranicze w archeologii w kontekście wczesnośredniowiecznego osadnictwa południowej Wielkopolski i północnego Dolnego Śląska
 
Więcej
Ukryj
1
Ośrodek Badań nad Kulturą Późnego Antyku i Wczesnego Średniowiecza, IAE PAN, ul. Więzienna 6, PL 50-118 Wrocław, Wrocław
Data nadesłania: 23-02-2021
Data ostatniej rewizji: 08-08-2021
Data akceptacji: 06-09-2021
Data publikacji: 20-12-2021
 
Wiadomości Archeologiczne 2021;LXXII(72):93–106
 
SŁOWA KLUCZOWE
DZIEDZINY
STRESZCZENIE
Problematyka pogranicza od ponad 100 lat jest przedmiotem dociekań przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych. Rozwój refleksji teoretycznej przyczynił się do zwiększenia zakresu znaczeniowego tego terminu. W wyniku redefiniowania pogranicze stało się pojęciem wieloznacznym, wielowymiarowym, wymagającym każdorazowo odpowiedniego precyzowania. Przykładowo z punktu założeń modernistycznych (a więc też w ramach badań powadzonych w archeologii) pogranicze jest gdzieś umiejscowione – jest to konkretny obszar – natomiast poprzez jego przewartościowanie w ramach ujęcia postmodernistycznego każda forma kontaktu kulturowego jest pograniczem. Dyskusje toczące się na gruncie politologii, antropologii czy socjologii były dla mnie inspiracją do sformułowania kilku ogólnych uwag na temat rozumienia terminu pogranicze przez polskich mediewistów. W pracach tych badaczy dominuje pewnego rodzaju spójność w postrzeganiu i interpretowaniu zjawisk kulturowych zachodzących we wczesnym średniowieczu w południowej Wielkopolsce i w północnej części Dolnego Śląska (obszar ograniczony od północy przez równoleżnikowy odcinek Warty i środkowej Obry, natomiast od południa przez Dolinę Baryczy). Ta jednomyślność spowodowała, że w niniejszym artykule przeanalizowałam mechanizm konstruowania koncepcji dotyczących wczesnośredniowiecznej rzeczywistości tego obszaru, w celu wskazania, że u podstaw tego myślenia leży, nigdzie nie wypowiedziane przez badaczy expressis verbis, zbliżone definiowanie terminu pogranicze. Ponowne odczytanie wprowadzonych do literatury przedmiotu koncepcji nakreślonych przez mediewistów z perspektywy współcześnie kształtujących się poglądów badawczych pozwoliło na ukazanie dotychczasowych kierunków badawczych realizowanych w ramach studiów m.in. nad terytorialnym rozwojem państwa Piastów. Moje rozważania składają się z trzech części. Odpowiadają one sposobom definiowania terminu pogranicze. Pierwszy przykład określiłam jako perspektywa terytorialna – wskazuje on na ugruntowane w literaturze przedmiotu rozumienie dzisiejszego pogranicza Śląska i Wielkopolski przez historyków. W ich ustaleniach odnajdujemy pogląd głoszący obecność na analizowanym przeze mnie obszarze rubieży międzyplemiennej. Dyskusja historyków wskazuje na interpretowanie zjawisk kulturowych zachodzących na obszarze południowej Wielkopolski w opozycji do północnej części tego regionu. Linia wyznaczona przez środkowy odcinek Obry i dalej w kierunku wschodnim przez bagna obersko-mosińskie była pojmowana jako naturalna granica rozdzielająca ten region. Brak w dokumentach pisanych nazwy plemienia (lub plemion) zajmującego południową Wielkopolskę powodował trudności w interpretacji zjawisk kulturowych tutaj zachodzących. Próbą wyjścia z poznawczego impasu wynikającego z braku danych było prowadzenie dociekań ukierunkowanych na rozpoznanie późniejszych podziałów administracyjno-terytorialnych. Część badaczy przyjmowała je wówczas jako punkt odniesienia w ustalaniu zasięgu starszych struktur plemiennych. Kolejną perspektywę terytorialno-interakcyjną związałam z poglądem głoszącym sposób organizacji osadnictwa na tym terenie po przyłączeniu do państwa Piastów. Nawiązują one do pogranicza jako obszaru położonego przy granicy, ale jednocześnie w pewnej odległości od centrum. Taka perspektywa związana jest z funkcjonowaniem koncepcji rdzeń peryferie w ramach politologii lub centrum peryferie w socjologii. W poglądach na temat zasiedlenia południowej Wielkopolski i północnego Dolnego Śląska po rzekę Barycz można odnaleźć elementy uniwersalnych koncepcji opisujących i tłumaczących procesy zachodzące na obszarach nowo zdobytych, uzależnionych czy inkorporowanych. Trzecia, interakcyjna perspektywa to propozycja zdefiniowania autonomicznej problematyki badawczej dla tego obszaru, w której sugeruję podjęcie studiów nad obliczem kulturowym zamieszkującej tam społeczności. Taka propozycja niweluje terytorialny wymiar pogranicza, konieczność jego umiejscowienia w pobliżu granicy oraz jego relacyjność do jakiegoś centrum czy rdzenia. W nawiązaniu do niej pogranicze definiuję jako spotkanie przedstawicieli różnych społeczności lub całych społeczności o odmiennym systemie wartości, norm czy strukturze społecznej. Taki kontakt wymusza interakcje, a ich rezultaty mogą być różnorodne – od trwania przy swoich wartościach aż po ukształtowanie się nowej rzeczywistości. Społeczności te określam jako wspólnoty lokalne, czyli są to niewielki grupy ludzi zamieszkująca określony obszar, którego centrum stanowi niewielki gród. Nie jest on rozumiany jako obiekt obronny, ale jako miejsce organizujące życie każdej społeczności.
 
REFERENCJE (62)
1.
BABIŃSKI G. 1997: Pogranicze polsko-ukraińskie. Etniczność, zróżnicowanie religijne, tożsamość, Kraków.
 
2.
BABIŃSKI G. 2010: Refleksje nad kierunkami przemian pogranicza polsko-ukraińskiego, [w:] M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa, 31–43.
 
3.
BARWIŃSKI M. 2002: Pogranicze w ujęciu geograficzno-socjologicznym – zarys problematyki, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomika” 4, 11–23.
 
4.
BARWIŃSKI M. 2014: Pogranicze jako przedmiot badań geografii politycznej, „Pogranicze. Polish Borderlands Studies” 2/1, 46–48.
 
5.
BOBROWNICKA M. 2003: Pogranicza w centrum Europy. Slavica, Kraków.
 
6.
BUCZEK K. 1970: Z badań nad strukturą terytorialną Polski wczesnośredniowiecznej. O tzw. ziemiach, czyli rzekomych terytoriach plemiennych, „Studia Historyczne” XIII (1/48), 3–24.
 
7.
BUKO A. 2013: Najstarsze ośrodki Piastów w świetle danych archeologii, [w:] J. Banaszkiewicz, M. Kara, H. Mamzer (red.), Instytucja „wczesnego państwa” w perspektywie wielości i różnorodności kultur, Poznań, 331–354.
 
8.
CHRZAN K. 2018: Miejsce w krajobrazie oraz funkcje wczesnośredniowiecznych grodów w dorzeczach środkowej i górnej Obry, Baryczy oraz środkowej Prosny w IX i X w., PArch. 66, 261–282.
 
9.
CURTA F. 2005: (red.) Borders, Barriers, and Ethnogenesis. Frontiers in Late Antiquity and the Middle Ages, Studies in the Early Middle Ages 12, Turnhout.
 
10.
CURTA F. 2011: Linear Frontiers in the 9th Century: Bulgaria and Wessex, „Quaestiones Medii Aevi Novae” 16, 15–32.
 
11.
ĆWIKLAK K. 2013: Bliscy nieznajomi. Górnośląskie pogranicze w polskiej i niemieckiej prozie współczesnej, Kraków.
 
12.
DOMINICZAK H. 1997: Granice państwa i ich ochrona na przestrzeni dziejów 966–1996, Warszawa.
 
13.
DONNAN H., WILSON T.H. 2007: Granice tożsamości, narodu, państwa (tłum. M. Głowacka-Grajper), Kraków.
 
14.
DULINICZ M. 1994: Problem datowania grodzisk typu Tornow i grupy Tornow – Klenica, „Archeologia Polski” XXXIX/1–2, 31–49.
 
15.
HANSEN M.H. 2011: Polis. Wprowadzenie do dziejów greckiego miasta-państwa w starożytności (tłum. A. Kulesza, R. Kulesza), Warszawa2.
 
16.
HUDSON J.C. 1969: A location theory for rural settlement, „Annals of the Association of American Geographers” 59/2, 365–381.
 
17.
JANECZEK A., PARCZEWSKI M., DZIK M. 2019: (red.) Pogranicza w polskich badaniach mediewistycznych, Materiały V Kongresu Mediewistów Polskich III, Rzeszów.
 
18.
KARA M. 2002: Osadnictwo ludności pomorskiej i wieleckiej w państwie pierwszych Piastów w świetle znalezisk nekropolicznych z terenu Wielkopolski, „Slavia Antiqua” XLIII, 45–96.
 
19.
KIARSZYS G., KOLENDA J. 2017: Wczesnośredniowieczne grodziska w krajobrazie Doliny Baryczy. Przyczynek do studiów nad przemianami osadniczymi, „Śląskie Sprawozdania Archeologiczne” 59, 93–126.
 
20.
KŁOSKOWSKA A. 2012: Kultury narodowe u korzeni, Warszawa.
 
21.
KOLENDA J. 2011: Wczesnośredniowieczny osadnictwo grodowe pogranicza Śląska i Wielkopolski w świetle analiz dendrochronologicznych, [w:] M. Rębkowski, S. Rosik (red.), Populi Terrae Marisque. Prace poświęcone pamięci Profesora Lecha Leciejewicza, Wrocław, 41–65.
 
22.
KOLENDA J., RĄCZKOWSKI W. 2018: Anatomia pustki: o archeologicznym rekonesansie lotniczym w północno-wschodniej części Dolnego Śląska, PARCH. 66, 283–318.
 
23.
KOLENDA J., ZAMELSKA-MONCZAK K. 2020: Wczesnośredniowieczna wytwórczość ceramiczna z północno–wschodniej części Dolnego Śląska, [w:] K. Chrzan, P. Rzeźnik, S. Siemianowska (red.), Ceramika i szkło w badaniach interdyscyplinarnych, Wrocław, 17–43.
 
24.
KOLENDA J., ZAMELSKA-MONCZAK K. (w druku): The North or the South? Early medieval ceramics decorated with a zoned ornament – the result of local changes or interregional contacts?, „Archeologické Rozhledy” LXXIII (2021).
 
25.
KOSIŃSKI D. 1991: Wczesnośredniowieczne zespół osadniczy Piaski-Rochy, „Studia Lednickie” II, 87–99.
 
26.
KOSIŃSKI D. 1996: Osada przygrodowa w Piaskach gmina Zduny, [w:] Z. Kurnatowska (red.), Słowiańszczyzna w Europie średniowiecznej, tom 1, Wrocław, 251–256.
 
27.
KOSIŃSKI D. 1998: Ze studiów nad średniowieczem regionu Sulmierzyc, [w:] H. Kóčka-Krenz, W. Łosiński (red.), Kraje słowiańskie w wiekach średnich. Profanum i sacrum, Poznań, 211–220.
 
28.
KOTER M. 2015: Geografia historyczna i polityczna w badaniach Marka Kotera. Wybór prac (red. M. Barwiński), Łódź.
 
29.
KOWALENKO W. 1938: Grody i osadnictwo grodowe Wielkopolski wczesnohistorycznej (od VII do XII wieku), Biblioteka Prehistoryczna III, Poznań.
 
30.
KURNATOWSKA Z. 1984: Próba odtworzenia organizacji zarządu terytorialnego państwa pierwszych Piastów, [w:] L. Leciejewicz (red.), Obronność polskiej granicy zachodniej w dobie pierwszych Piastów, Wrocław, 81–91.
 
31.
KURNATOWSKA Z. 2000: Relacje Wielkopolski i Śląska w okresie plemiennym i wczesnopaństwowym, [w:] M. Młynarska-Kaletynowa, E. Małachowicz (red.), Śląsk około roku 1000. Materiały z sesji naukowej we Wrocławiu, w dniach 14–15 maja 1999 roku, Wrocław, 11–24.
 
32.
KURNATOWSKA Z. 2008: Początki i rozwój państwa, [w:] M. Kobusiewicz (red.), Pradzieje Wielkopolski. Od epoki kamienia do średniowiecza, Poznań, 297–395.
 
33.
LIGHTFOOT K.G., MARTINEZ A. 1995: Frontiers and Boundaries in Archaeological Perspective, „Annual Review of Anthropology” 24/1, 471–492.
 
34.
LITWIN H. 1991: Wokół kwestii pogranicza (na marginesie książki: Medieval Frontier Societies, red. Robert Bartlett, Angus MасКay, Oxford 1989), „Przegląd Historyczny” LXXXII/1, 143–149.
 
35.
LITWIN H. 1998: Koncepcja pogranicza w historiografii amerykańskiej. Frederick Jackson Turner, jego kontynuatorzy i krytycy, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” XLIII/1, 115–129.
 
36.
MERISALO O. 2006: (red.) Frontiers in the Middle Ages. Proceedings of the Third European Congress of Medieval Studies (Jyväskylä, 10–14 June 2003), Textes et Études du Moyen Âge 35, Louvain-la-Neuve.
 
37.
MOŹDZIOCH S. 2000: Społeczność plemienna Śląska w IX–X wieku, [w:] M. Młynarska-Kaletynowa, E. Małachowicz (red.), Śląsk około roku 1000. Materiały z sesji naukowej we Wrocławiu, w dniach 14–15 maja 1999 roku, Wrocław, 25–71.
 
38.
NAUM M. 2004: Słowiański Bornholm. Kontakty między Bornholmem a płn.-zach. wybrzeżem Bałtyku w latach 900–1259, „Materiały Zachodniopomorskie” NS I/1, 133–148.
 
39.
NAUM M. 2007: Słowiańsko-skandynawskie pogranicze kulturowe we wczesnym średniowieczu. Przykład wyspy Lolland Falster i Møn, [w:] K. Grążawski (red.), Pogranicze polsko-pruskie i krzyżackie (II), Włocławek-Brodnica, 417–431.
 
40.
NAUM M. 2010: Re-emerging Frontiers: Postcolonial Theory and Historical Archaeology of the Borderlands, „Journal Archaeological Method and Theory” 17/2, 101–131.
 
41.
NAUM M. 2012: Difficult middles, hybridity and ambivalence of a medieval frontier: the cultural landscape of Lolland and Falster (Denmark), „Journal of Medieval History” 38/1, 56–75.
 
42.
PANKIEWICZ A. 2020: Pottery at the Borderland. Southern influences in Silesia and Lesser Poland in 9th and 10th century, Wrocław.
 
43.
PATERNOGA M. 2003: Stanowisko nr 1 we Wszemirowie, pow. Trzebnica, w świetle dawniejszych i najnowszych badań, „Śląskie Sprawozdania Archeologiczne” XLV, 157–174.
 
44.
RAJMAN J. 2002: „In confinio terrae”. Definicje i metodologiczne aspekty badań nad średniowiecznym pograniczem, „Kwartalnik Historyczny” CIX/1, 79–96.
 
45.
SADOWSKI A. 1995a: Socjologia pogranicza, [w:] A. Sadowski (red.), Wschodnie pogranicze w perspektywie socjologicznej, Białystok, 12-19.
 
46.
SADOWSKI A. 1995b: Pogranicze polsko-białoruskie. Tożsamość mieszkańców. Białystok.
 
47.
SADOWSKI A. 2008: Pogranicze – pograniczność – tożsamość pograniczna, [w:] H. Bojar, D. Wojakowski, A. Sadowski (red.), Polskie granice i pogranicza: nowe problemy i interpretacje, „Pogranicze. Studia Społeczne” XIV, 17–30.
 
48.
SADOWSKI A. 2019: Społeczeństwo wielokulturowe z perspektywy pogranicza, Kraków.
 
49.
SEMKOWICZ W. 1917: Ród Awdańców w wiekach średnich, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego” XLIV, 153–293.
 
50.
SKRZYŃSKA-JANKOWSKA K. 2006: Wczesnośredniowieczne pogranicze polsko-ruskie w dorzeczu środkowego Bugu –główne problemy badawcze, [w:] H. Karwowska, A. Andrzejewski (red.), Stan badań archeologicznych na pograniczu polsko-białoruskim od wczesnego średniowiecza po czasy nowożytne, Białystok, 51–62.
 
51.
SŁOWNIK... 1979: M. Szymczak (red.), Słownik języka polskiego, tom II, Warszawa.
 
52.
TESKE G. 1998: Wczesnośredniowieczne grodziska z okolic Kalisza. Szkic archeologiczny, [w:] T. Baranowski (red.), Kalisz wczesnośredniowieczny. Materiały sesji, Kalisz 15 czerwca 1998, Kalisz, 109–119.
 
53.
TESKE G. 2000: Ze studiów nad osadnictwem grodowym w południowo-wschodniej Wielkopolsce, „Slavia Antiqua” XLI, 107–128.
 
54.
TESKE G. 2003: Budownictwo grodowe w Wielkopolsce południowej w państwie pierwszych Piastów. Wstęp do problematyki, „Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne” 6, 105–115.
 
55.
URBAŃCZYK P. 1986: Formowanie się układów stratyfikacyjnych jako procesu źródłowego, [w:] W. Hensel, G. Donato, S. Tabaczyński (red.), Teoria i praktyka badań archeologicznych. Tom I: Przesłanki metodologiczne, Wrocław, 184–245.
 
56.
WALLENSTEIN I. 1974: The Modern World-System I: Capitalist Agriculture and the Origins of the European World-Economy in the Sixteenth Century, New York/London.
 
57.
WOJAKOWSKI D. 2013: Kłopoty z pograniczem. Socjologia wobec tradycji i ponowoczesności, „Zeszyty Naukowe Politechniki Śląskiej” (1897), seria Organizacja i Zarządzanie 65, 419–431.
 
58.
WOJCIECHOWSKI Z. 1955: Pogranicze plemienne śląsko-wielkopolskie i problem kształtowania się państwa Polan, [w:] Z. Wojciechowski, Studia historyczne, Warszawa, 229––247.
 
59.
ZAJĄCZKOWSKI S. 2002: Podziały plemienne Polski w okresie powstania państwa. Geografia plemienna ziem polskich, [w:] K. Tymieniecki, G. Labuda, H. Łowmiański (red.), Początki państwa polskiego. Księga tysiąclecia, tom 1: Organizacja polityczna, Poznań, 73–110.
 
60.
ZARYCKI T. 2009: Peryferie. Nowe ujęcia zależności centro-peryferyjnych, Warszawa.
 
61.
ZARYCKI T. 2011: Peryferie czy pogranicza? Krytyczne spojrzenie na współczesne sposoby posługiwania się pojęciem „pogranicza”, [w:] B. Jałowiecki, S. Kapralski (red.), Peryferie i pogranicza. O potrzebie różnorodności, Warszawa, 33–54.
 
62.
ZOWCZAK M. 2010: Antropologia pogranicza. Projekt i realizacja badań, [w:] M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa, 11–30.
 
ISSN:0043-5082