PL EN
MISCELLANEA
Malowany puchar szklany z cmentarzyska kultury przeworskiej w Zaborowie na zachodnim Mazowszu
 
Więcej
Ukryj
1
Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego, Pl. Jana Pawła II 2, PL 05-800 Pruszków
2
Saxo Institute Dep. of Archaeology, University oj Copenhagen, Njalsgade 80, DK-2300 Copenhagen 5
Data publikacji: 31-12-2008
 
Wiadomości Archeologiczne 2008;LX(60):125–159
 
SŁOWA KLUCZOWE
DZIEDZINY
STRESZCZENIE
Cmentarzysko W Muzeum Starożytnego Hutnictwa Mazowieckiego w Pruszkowie przechowywane są materiały zabytkowe pochodzące z badań ratowniczych przeprowadzonych w 1987 r. przez Stefana Woydę na cmentarzysku kultury przeworskiej z okresu wpływów rzymskich na stan. 21 w Zaborowie w gminie Leszno, w powiecie warszawskim zachodnim (Ryc. 1). Stanowisko zostało odkryte przypadkowo w 1981 r. podczas obserwacji lotniczych nad obszarem osady hutniczej na stan. 22 w Zaborowie, zlokalizowanej powierzchniowo (Ryc. 2, 3). Cmentarzysko oraz osada położone są na dwóch przeciwległych brzegach niewielkiego cieku wodnego, w odległości ok. 200 m i są prawdopodobnie bezpośrednio ze sobą powiązane. W wyniku badań archeologicznych odkryto pięć silnie zniszczonych obiektów, z których trzy (1, 2a, 2b1) to groby ciałopalne, natomiast pozostałe (2b2, 3) to osadnicze jamy wczesnośredniowieczne. Grób 1, popielnicowy, z pochówkiem mężczyzny zmarłego w wieku maturus–senilis. Wyposażenie pochówku stanowiły: malowany puchar szklany typu Eggers 186 oraz dwa naczynia gliniane – popielnica typu II/3 według T. Liany (1971) i małe naczynie nawiązujące do form doniczkowatych (Ryc. 4–9a.b). Te ostatnie na obszarze kultury przeworskiej spotykane są rzadko, zwykle w zespołach z fazy B2, natomiast w kulturze wielbarskiej występują przez cały okres rzymski (grupa XI w klasyfikacji R. Wołągiewicza 1993). W popielnicowym grobie 2a (dorosły nieokreślonej płci) znaleziono dwustożkowatą popielnicę typu II/2, miseczkę typu VI/2, fragmenty naczynia typu IV/1 zdobionego motywem krokwiowym oraz żelazną sprzączkę typu D1 wg R. Madydy-Legutko (Ryc. 9d–g). Zespół można datować na fazę B2. Podobną chronologię ma jamowy grób 2b1 (infans II–iuvenis), z fragmentem brązowej fibuli kapturkowej typu Almgren 38-39 (Ryc. 9c). Wśród luźnych znalezisk z warstwy humusu na szczególną uwagę zasługuje fragment brązowego lusterka o kolistym dysku z pogrubionym brzegiem, zdobionego koncentrycznymi kręgami (Ryc. 10d). Zbliżony jest on do tzw. puderniczek, zaliczonych do grupy C oraz grupy Ra wg G. Lloyd Morgan (1981), których występowanie na terenie Cesarstwa przypada na I wiek po Chr. Lusterka należą do kategorii importów niezwykle rzadko występujących na terenach środkowoeuropejskiego Barbaricum. Pojedyncze egzemplarze znane są ze stanowisk kultury przeworskiej od fazy A3 późnego okresu przedrzymskiego oraz początku fazy B1 (E. Kaszewska 1982, tabl. 288:1.2; A. Szpunar 1994, tabl. XVIIIb; P. Kurowicz, M. Olędzki 2002, s. 22–23, tabl. XVII:2; M. Pietrzak 2007, s. 144), natomiast z zespołów kultury wielbarskiej z faz B1 i B2 (ostatnio M. Pietrzak 2007). Z humusu pochodzą także fragment żelaznego umba, zapewne typu Jahn 7a/2, oraz część sprężynki fibuli brązowej, zapewne wczesnorzymskiej, być może oczkowatej serii głównej (Ryc. 10c). Stanowisko 21 w Zaborowie zlokalizowane jest w obrębie potężnego skupiska osadniczego wiążącego się z mazowieckim ośrodkiem metalurgicznym oraz w bezpośrednim sąsiedztwie jednej z wielkich osad hutniczych. Obydwa stanowiska tworzą unikatowy zespół osadniczy. Z terenu tego ośrodka znanych jest wyjątkowo mało cmentarzysk, dotychczas nie udało się też zarejestrować innego zespołu pozostających w tak wyraźnych wzajemnych relacjach przestrzennych. Materiały z badań ratowniczych oraz luźno znaleziona ceramika pozwala datować kompleks osadniczy w Zaborowie na okres od fazy A2–A3 młodszego okresu przedrzymskiego do fazy B2 okresu wczesnorzymskiego. Wczesnorzymski pucharek szklany Malowane szklane naczynia do picia z okresu rzymskiego są znaleziskami bardzo rzadkimi, nawet na terenie Imperium. Pucharek z Zaborowa ma całkowicie zniszczoną krawędź, ale rodzaj dekoracji zdaje sie wskazywać, że pierwotnie był niewiele większy niż zachowane do dzisiaj części. Zrekonstruowana część naczynia ma 14 cm wysokości, największą średnicę 8 cm, średnicę nasady nóżki 3,2 cm i średnicę stopki 4,5 cm; grubość szkła wynosi ok. 2 mm (Ryc. 5, 6). Szeroki pas malowanego ornamentu (wys. ok. 9 cm), od dołu i od góry ograniczony liniami brązowawą i żółtawą, obejmuje wyobrażenia czterech walczących parami gladiatorów (Ryc. 5, 7, 8). Gladiator 1. Zachowała się górna część malowanej na brązowo postaci, prawdopodobnie ubranego w jakiś rodzaj pancerza gladiatora, widoczne są też nikłe ślady przepaski biodrowej (Ryc. 5a, 7, 8). W lewej ręce gladiator trzyma prawdopodobnie małą okrągłą tarczę (parmularii), nie wiadomo jednak, jak jest uzbrojony, bo ta część naczynia jest całkowicie zniszczona. Lewą nogę ma lekko wysuniętą, prawą cofniętą. Widoczna najwyższa część prawego ramienia (malowana na zielono) jest osłonięta, być może bandażem; zapewne podobnie chroniona była dolna część prawej nogi (także malowana na zielono). Hełm z szeroką krezą był zapewne zaopatrzony w maskę. Te szczegóły wskazują, że gladiator ten to hoplomachus, „ciężki” gladiator walczący włócznią (Ryc. 12). Gladiator 2. Postać drugiego gladiatora jest niemal całkowicie zniszczona – zachowały się jedynie ślady nóg malowanych czerwonobrązową farbą i korpusu malowanego na zielono (Ryc. 5b, 7, 8), co wskazuje, że gladiator nosił przepaskę chroniącą dolną część ciała (subligaculum). Gladiator 3. Farba, którą namalowano trzeciego gladiatora niemal całkowicie zniknęła, jednak zarys postaci jest zupełnie dobrze czytelny (Ryc. 5c, 7, 8). Gladiator jest zwrócony w prawo, z lewą nogą wysuniętą a prawą cofniętą. Ma na sobie szeroki pas (balteus lub cingulum) i – niżej – przepaskę biodrową (subligaculum) sięgającą ud. Ułożenie prawej ręki sugeruje, że gladiator czymś rzuca – ślady na szkle wskazują, że nie może to być nic innego jak sieć. Takie wizerunki sieciarza (retiarius) są dość rzadkie, bowiem zwykle przedstawiana jest zaawansowana faza walki, gdy sieć została rzucona, a sieciarz operuje już trójzębem i mieczem (Ryc. 13). Wydaje się, że ten gladiator ma jakąś ochronę ramion, zapewne charakterystyczną metalową lub skórzaną osłonę lewego barku i ramienia, w lewej ręce trzyma broń, która może być jedynie typowym dla niego trójzębem, nie wiadomo natomiast, czym chronił głowę. Gladiator 4. Jego wizerunek jest najlepiej zachowany (Ryc. 5d, 7, 8). Gladiator jest pochylony w prawo, nosi szeroki pas i przepaskę biodrową (subligaculum) malowaną na zielono. Nogi malowane są na czerwono-brązowo: lewa lekko ugięta, prawa wyciągnięta do tyłu, prawa ręka jest zgięta do tyłu, lewa wysunięta do przodu; lewe ramię chroni osłona (malowana na żółto). W rękach gladiator trzyma drzewce jakiejś broni. Nie zachowała się głowy tego gladiatora. Najbliższe analogie pucharek z Zaborowa znajduje w grobie 2/1925 z Lubieszewa, pow. gryficki (Lübsow-Tunnehult, Kr. Greifenberg; O. Kunkel 1927; H. J. Eggers 1953), skąd pochodzi para zaginionych dzisiaj pucharków z malowanymi scenami walk gladiatorskich, ułożonymi w dwóch pasmach (Ryc. 14a.b). Podobnie jak naczynie z Zaborowa należą one do typu Eggers 186 (typ 21 wg C. Isings 1957; grupa IIa wg A. Oliviera 1984). Pucharki z Lubieszewa znaleziono w bogatym grobie zawierającym m.in. dwa brązowe kociołki typu Østland, brązowy czerpak i cedzidło typu Eggers 162, dwie srebrne czarki typu Eggers 171, trzy naczynia gliniane, srebrną zapinkę typu Almgren 38-39, dwie srebrne zapinki typu Almgren 110-111 i dwa złote pierścienie. Zespół datować można na fazę B2a (T. Stawiarska 1999, s. 103 nn., 242 n., nr 14 i 15). Inne bliskie terytorialnie znaleziska malowanych szkieł rzymskich pochodzą z grobu 15 z Połowitego, pow. ostródzki (Pollwitten, Kr. Mohrungen; H. J. Eggers 1966, s. 157, tabl. 13:4.5), i z grobu w kurhanie 4 w Rostołtach, pow. białostocki (J. Jaskanis 1976, s. 236; T. Stawiarska 1999, s. 263 n. nr 81, tabl. XI nr 81) – w obu wypadkach są to miseczki typu Eggers 209 (Ryc. 15). Grób z Połowitego datowany jest na fazę B2/C1a, natomiast grób z Rostołtów na fazę C1b. Pucharek typu Eggers 186, podobny do okazów z Zaborowa i Lubieszewa, znaleziony został w 1984 roku w grobie w Bassenheim w Nadrenii-Palatynacie, już na terenie Cesarstwa – zespół datowany jest na 1. połowę II wieku po Chr. To naczynie, silnie zniszczone w ogniu, zdobione jest wielobarwną malowaną sceną przedstawiającą postać młodej kobiety, zapewne siedzącej w ogrodzie (H. Fehr, E. Welker 1986, s. 196, ryc. 2, tabl. VII:1). Kolejne nowe znalezisko malowanego szkła pochodzi, podobnie jak pucharek z Bassenheim, z Nadrenii – z odkrytego w 1991 roku grobu 103 z Richard-Wagner-Strasse w Kolonii. Pucharek na nóżce ze stopką, malowany w sceny z mitologii greckiej (Ryc. 18), na podstawie ceramiki być może datowany na ok. roku 200 po Chr. Dwa podobne do niego pucharki zdobione złotą emalią, znane z miejscowości Sedeinga w sudańskiej Nubii (Ryc. 19), prawdopodobnie umieszczać należy w III wieku po Chr. (J. Leclant 1973, s. 52 nn.; W. Gudenrath 2006, s. 38, ryc. 7). Ważną rolę w rozważaniach na temat rzymskich szkieł malowanych i ich datowania odgrywają znaleziska z Begram (Bagram) w Afganistanie, ok. 60 km na północ od Kabulu, i z Ismant el-Kharab (starozytne Kellis) w oazie Al-Dahla w Egipcie (ok. 800 km na południowy zachód od Kairu). Begram, leżące na przecięciu dwóch ważnych szlaków karawanowych: trasy wiodącej znad Morza Śródziemnego do Indii i szlaku północnego prowadzącego z Chin tzw. korytarzem wachańskim, identyfikowane jest (A. Foucher 1925) jako Kapisa – letnia rezydencja władców królestwa Kuszanów. W latach 1936–1942 odkryto tu w pomieszczeniach potężnej fortyfikacji określonej jak nouvelle ville royale (P. Cambon et alii 2007, s. 65 nn.) bogate zespoły niezwykle efektownych przedmiotów pochodzących ze strefy śródziemnomorskiej (brązy, kryształ górski, formy odlewnicze), Indii (kość słoniowa) i Chin (laka) – malowane szkła (Ryc. 16, 17a.b) pochodzą z dwóch pomieszczeń odsłoniętych w 1937 roku (P. Cambon et alii 2007, s. 237–244 nr. 158–172, s. 264 n. nr 211 i 212). Ten depozyt interpretowany jest w różny sposób: jako część pałacowego skarbca, jako skład celny karawan przechodzących przez Begram, bądź jako przemieszany zespół skarbca i pałacowych warsztatów (D. Whitehouse 1989a, s. 151; 1989b, s. 93 nn.). Wyjątkowa jest tu także liczba szkieł – 179 różnych przedmiotów (nie licząc paciorków) ze szkła dmuchanego i wytłaczanego, bardzo różnie zdobionych, także emaliowanych lub malowanych, oraz licznych facetowanych stożkowatych pucharków grupy II Oliviera, morfologicznie bardzo podobnych do pucharków typu Eggers 186. 25 zachowanych fragmentarycznie malowanych pucharków stożkowatych zdobionych jest bardzo różnymi motywami, m.in. polowania i łowienia ryb, pojedynku Hektora i Achillesa, porwania Europy, Izydy ze świtą, a wreszcie gladiatorskich (Ryc. 17b; por. P. Hamelin 1955, s. 94 n., tabl. IV; H. Fehr, E. Welker 1986, tabl. 38:1–3; P. Cambon et alii 2007, 240 n. nr 163, s. 264 nr 211). W starszej literaturze znaleziska z Begram, także szkła, były datowane na II i III wiek po Chr., ostatnio jednak przeważa pogląd, że te szkła to wyroby z I i początków II wieku po Chr. (D. Whitehouse 1989a, s. 153). Analizy naczyń z Begram wykazały, że wykonano je ze szkła sodowo-wapniowo-krzemowego z dodatkiem saletry; technologicznie najbliższe są szkłom z wczesnej fazy produkcji warsztatów z Karanis w Egipcie (D. B. Harden 1936, s. 33). Stożkowate pucharki malowane z Begram są na tyle podobne do pucharków z Zaborowa, Lubieszewa i Bassenheim, że przypuścić można ich pochodzenie z tego samego warsztatu. Oaza Al-Dahla leży na szlaku handlowym biegnącym od doliny Nilu na północy kraju w kierunku dzisiejszego Luksoru, Asuanu i północnego Sudanu (C. A. Hope, H. V. Whitehouse 2003). W 2000 roku znaleziono tu dwa depozyty szkieł – jeden z nich zawierał fragment dzbana z malowanymi scenami walk gladiatorskich (Ryc. 20a.b). Jednouchy dzban typu 120b wg Isings (C. A. Hope, H. V. Whitehouse 2003, ryc. 2b, tabl. 5, 6a–d, 7) na podstawie formy naczynia datowany jest na III lub 1. połowę IV wieku po Chr. Szklane dzbany o podobnym kształcie pochodzą z kolekcji Daphne Ewer z Kerczu na Krymie, z Dura Europos w Syrii i z Begram. Szkła rzymskie dekorowane techniką „na gorąco”, „na zimno” lub łączonymi. Zdobienie „na gorąco” (różnorodne dekoracje plastyczne lub wydmuchiwanie w ozdobnych formach) częścią procesu produkcyjnego w manufakturach szklarskich. Zdobienie „na zimno” (malowanie i emaliowanie, szlifowanie, grawerowanie) wykonywane było już po ukończeniu i wychłodzeniu naczynia, zapewne przez innych rzemieślników, którzy niekoniecznie musieli pracować w tych samych warsztatach. Szkła malowano dwoma technikami: „na zimno”, farbami wodnymi, temperą lub farbami olejnymi, oraz „na gorąco” przez łączenie sproszkowanego barwnika z naczyniem przez ogrzewanie jego powierzchni – ta druga technika nazywana jest emaliowaniem. Malowanie i emaliowanie szkieł rzymskich w zachodnich prowincjach rzymskich jest dość rzadkie, chociaż z Italii, Galii, Brytanii, prowincji nadreńskich i afrykańskich znane są niezbyt liczne naczynia dekorowane w ten sposób. Zwracają tu uwagę dwie grupy naczyń. Z 1. połowy I wieku po Chr. pochodzą półkuliste miseczki z malowanymi i emaliowanymi motywami liści winogron i bluszczu, ptaków, ryb itp., prawdopodobnie produkowane w Italii. Jednym z najpiękniejszych przykładów takich szkieł jest ciemnozielona miseczka z grobu w Locarno-Muralto (Ryc. 21). Specjalny zespół, do której należy omawiane naczynie z Zaborowa, tworzą rzadkie pucharki typu Lubieszewo (Eggers 186), datowane na 2. połowę I i 1. połowę II wieku po Chr. (Ryc. 22). Druga grupa to malowane i emaliowane miseczki z końca II i III wieku po Chr., znane z południowej Nadrenii, północnej Brytanii i obszarów poza granicami Cesarstwa, szczególnie z dzisiejszej Danii (Ryc. 23). Są one zwykle zdobione scenami walk gladiatorskich, wyobrażeniami myśliwych i dzikich zwierząt, choć zdarzają sie też motywy bachiczne i inne. Zróżnicowanie stylu i technik zdobienia oraz barw wskazuje, że wykonywane były przez różnych malarzy, zapewne w więcej niż jednym warsztacie. Sądzi się, że były produkowane w Nadrenii, prawdopodobnie w Kolonii (H. Norling-Christensen 1953a; 1953b; U. Lund Hansen 1987, s. 74 nn.; 1995, s. 149 n.). Najstarsze znane dziś malowane szkła pochodzą z Egiptu, z XV wieku przed Chr. Sproszkowane barwne szkło (lub mieszanka szkła bezbarwnego i barwnika) było nakładane na powierzchnię wychłodzonego naczynia w postaci płynnej zawiesiny i następnie spajane z naczyniem przez intensywne ogrzewanie. Trudny do wytłumaczenia jest brak podobnych znalezisk aż do czasów rzymskich, kiedy to stosowano tę technikę przez ok. 300 lat, począwszy od panowania Tyberiusza. W wypadku niektórych sposród tych wczesnych naczyń rzymskich kontur rysunku był wydrapywany w szkle przed malowaniem, inne malowano „z wolnej ręki”. Barwniki uzyskiwano z tlenków żelaza (czerwony), miedzi, żelaza lub antymonu (niebieski), ołowiu lub antymonu (żółty); ołów nie jest obecny w barwnikach ciemno- i jasnoczerwonym, różowym i niebieskim. Barwniki nakładano na szkło w roztworze oliwy z oliwek lub czosnku albo spirytusu mineralnego i ogrzewano w temperaturze ok. 680–770° (M. Schleirmacher, Z. Ovisi 1993, s. 586–587). Istnieją dwa zasadnicze rodzaje emalii – fryta, oraz emalia mieszana na zimno. Frytę, czyli emalię uprzednio stopioną w tyglu i wybarwioną a następnie rozdrobnioną do postaci proszku, nakładano na naczynie po rozprowadzeniu w niewielkiej ilości wody lub gumy arabskiej. Frytę wypalano w piecu po wyschnięciu zdobionego naczynia, natomiast emalia mieszana na zimno uzyskiwała barwę podczas ogrzewania naczynia z nałożonymi zdobieniami. Wypalenie emalii na takich naczyniach jak pucharki z Zaborowa czy z Lubieszewa wymagało wsunięcia go na długim narzędziu do rozgrzanego pieca szklarskiego. Zdobiona powierzchnia musiała być ogrzana stopniowo do temperatury nieznacznie przekraczającej punkt topnienia szkła (510°C w wypadku współczesnych szkieł sodowo-wapniowych). Po rozgrzaniu naczynia było ono wysuwane z pieca i natychmiast wsuwane do innego pieca rozgrzanego do ok. 1093°C, gdzie trzymano je dopóki emalia nie zaczęła żarzyć się na pomarańczowo i błyszczeć, co dla rzemieślnika było znakiem, że proces jest ukończony; na końcu wyrób poddawany był wyżarzaniu zmiękczającemu (W. Gudenrath 2006, s. 27). Zdaniem Oliviera (1984, s. 38) „surowe” pucharki typów Eggers 185 i 186 mogły być produkowane w tych samych manufakturach i podobnie wykańczane przed przekazaniem ich do wyspecjalizowanych pracowni diatretariusa (szlifierza) lub malarza/emaliera. W Muzeum Benaki w Atenach przechowywane jest unikatowe naczynie łączące obie techniki – ma ono rząd szlifowanych owali podkreślony pasmem dekoracji malowanej (A. Oliver 1984, s. 38 n., ryc. 11). Wczesne pucharki szlifowane wywodzą się zapewne z pracowni egipskich, lub szerzej – wschodnich, na co zdają się wskazywać znaleziska z Ain el Turbeh w oazie Al-Harga w Egipcie, ułamki z The Victoria and Albert Museum pochodzące z Oxyrhynchus (Banhasa w Egipcie) oraz z prywatnej kolekcji z Luksoru, a także – o czym należy pamiętać – z Begram. Naczynia ze stopką na nóżce, takie jak wspominane naczynie z grobu 103 na Riard-Wagner-Strasse w Kolonii są ściśle związane ze starszą grupą szkieł malowanych, podobnych do pucharków z Begram, jednak różnią się od nich kształtem i chronologią – datowane są na ok. roku 200 po Chr., co wskazuje, że obie grupy chronologiczne szkieł malowanych były blisko powiązane. Wczesnorzymskie pucharki emaliowane z terenu Barbaricum pochodzą – z wyjątkiem Zaborowa – z grobów wyjątkowo bogatych. Pamiętać jednak należy, że cmentarzysko w Zaborowie położone jest w strefie dużego centrum metalurgicznego, które odgrywać musiało w okresie wpływów rzymskich niezwykle istotną rolę ekonomiczną. Rozmieszczenie znalezisk wczesnorzymskich szkieł emaliowanych na terenie Cesarstwa (Ryc. 22) zdaje się wskazywać, że emaliowane szkła znalezione w Barbaricum pochodzą z tych samych manufaktur. Nie jest jasne, czy emaliowane szkła z Begram są wyrobami pracowni zachodnich, czy – co bardziej prawdopodobne – manufaktur ze wschodu strefy śródziemnomorskiej. Znalezisko z Richard-Wagner-Strasse w Kolonii pokazuje, że produkcja szkieł emaliowanych w Nadrenii trwała w głąb okresu późnorzymskiego, a wzory ulegały zmianie – w okresie późnorzymskim dominowały emaliowane miseczki typu Eggers 209 (Ryc. 23), w literaturze określane terminem Circus-beakers. Warto zwrócić uwagę, że rozmieszczenie znalezisk wczesnych szkieł emaliowanych należy rozpatrywać w aspekcie rzymskiej aktywności militarnej (B. Rütti 2003, s. 351 ryc. 6), kwestia ta jednak będzie przedmiotem odrębnej analizy.
 
REFERENCJE (105)
1.
Abramowicz, A., Lepówna, B., Materiały z cmentarzyska w Zadowicach, pow. Kalisz (część II), Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, seria archeologiczna 2, 1957, p. 25–52.
 
2.
Almgren, O. Studien über nordeuropäische Fibelformen der ersten nachchristlichen Jahrhunderte mit Berücksichtigung der provinzialrö­mischen und südrussischen Formen, Mannus-Bibliothek 32, Leipzig 1923.
 
3.
Andrzejowski, J., Nadkole 2. A Cemetery of the Przeworsk Culture in Eastern Poland, Monumenta Archaeologica Barbarica V, Kraków, 1998.
 
4.
Andrzejowski, J., Wschodnia strefa kultury przeworskiej – próba definicji, Wiadomości Archeologiczne LIV (1995–1998), 2001, p. 59–87.
 
5.
Barankiewicz, B., Cmentarzysko z okresu rzymskiego w Grodzisku Mazowieckim, Materiały Starożytne V, 1959, p. 191–231.
 
6.
Boucher, S., Perdu, G., Feugère, M., Bronzes antiques du musée de la Civilisation Gallo-romaine à Lyon, II, Instrumentum, Aegyptiaca, Lyon, 1980.
 
7.
Buko, A., Ceramika wczesnopolska. Wprowadzenie do badań, Wrocław, 1990.
 
8.
Cambon, P. et alii, Hidden Afghanistan, Amsterdam, 2007.
 
9.
Caron, B., Note sur l’origine d’un group de gobelets peints, [in:] Annales du 11e Congrès de l’Association Internationale pour l’Histoire du Verre. Bâle 29 août – 3 septembre 1988, Amsterdam, 1990, p. 61–69.
 
10.
Charlesworth, D., Roman Glass in Northern Britain, Archaeologia Aeliana XXXVII, 1959, p. 33–58.
 
11.
Cieśliński, A., Specyfika badań nad kulturą wielbarską w dorzeczach Łyny, Pasłęki i górnej Drwęcy na przykładzie cmentarzyska w Pupkach, pow. olsztyński, [in:] Nowe materiały i interpretacje, stan dyskusji na temat kultury wielbarskiej (eds M. Fudziński & H. Paner), Gdańsk, 2007, p. 273–292.
 
12.
Coarelli, F., Su alcuni vetri dipinti scoperti nella Germania indipendente e sul commercio alessandrino in Occidente nei primi due secoli dell’Impero, Archeologia Classica 15, 1963, p. 61–85.
 
13.
Cool, H.E.M., Price, J., Roman Vessel Glass from Excavations in Colchester, 1971–85, Colchester Archaeological Report 8, Colchester, 1995.
 
14.
Czarnecka, K., Struktura społeczna ludności kultury przeworskiej. Próba rekonstrukcji na podstawie źródeł archeologicznych i analizy danych antropologicznych z cmentarzysk, Warszawa, 1990.
 
15.
Czarnecka, K., Oblin. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur in Südmasowien, Monumenta Archaeologica Barbarica XIII, Warszawa, 2007.
 
16.
Dąbrowska, T., Wczesne fazy kultury przeworskiej. Chronologia – zasięg – powiązania, Warszawa, 1988.
 
17.
Dąbrowska, T., Kamieńczyk. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur in Ostmasowien, Monumenta Archaeologica Barbarica III, Kraków, 1997.
 
18.
Dąbrowska, T., Mazowsze w młodszym okresie przedrzymskim, [in:] Starożytne Mazowsze. Materiały z sesji archeologicznej, która odbyła się dnia 19 października 2006 r. w Pułtusku, (Warszawa), 2006, p. 39–55.
 
19.
Droberjar, E., Dobřichov-Pičhora. Ein Brandgräberfeld aus der älteren römischen Kaiserzeit in Böhmen (Ein Beitrag zur Kenntnis des Marbod-Reichs), Fontes Archaeologici Pragenses 23, Pragae, 1999.
 
20.
Eggers, H. J., Das römische Einfuhrgut in Pommern, Baltische Studien, NF XLII, 1940, p. 1–35.
 
21.
Eggers, H. J., Der römische Import im freien Germanien, Atlas der Urgeschichte 1, Hamburg, 1951.
 
22.
Eggers, H. J., Lübsow, ein germanischer Fürstensitz der älteren Kaiserzeit, Praehistorische Zeitschrift XXXIV/V:2 (1949/50), 1953, p. 58–111.
 
23.
Eggers, H. J., Das kaiserzeitliche Gräberfeld von Pollwitten, Kr. Mohrungen, Ostpreußen, Jarbuch des Römisch-Germanisches Zentralmuseums Mainz 11 (1964), 1966, p. 58–111.
 
24.
Ekholm, G., Westeuropäische Gläser in Skandinavien während der späten Kaiser- und der frühen Merowingerzeit, “Acta Archaeologica” (København) XXIX, 1958, p. 21–50.
 
25.
Faedo, L., Un ritratto su vetro da Pompei, Prospettiva 7, 1976, p. 42–44.
 
26.
Fehr, H., Welker, E., Reiche römische Brandbestattung mit bemaltem Glasbecher aus Bassenheim, Kreis Mayen-Koblenz, Archäologisches Korrespondenzblatt 16, 1986, p. 193–198.
 
27.
Foucher, A., Notes sur l’itinéraire du Hiuan-tsang en Afghanistan, [in:] Études asiatiques publiées à l’occasion du 25e anniversaire de l’École Française d’Extrême-Orient (ed. G. van Oest), Publications de l’École Française d’Extrême-Orient 19, Paris, 1926, p. 257–284.
 
28.
Fremersdorf, F., Die römischen Gläser mit Schliff, Bemalung und Goldauflage aus Köln, Denkmäler des römischen Köln VIII, Text- und Tafelband, Köln, 1967.
 
29.
Fremersdorf, F., Seltene Varianten steilwandiger römischer Glasbecher des 3. Jahrhunderts aus Köln, Kölner Jahrbuch für Vor- und Frühgeschichte 11, 1970, p. 59–72.
 
30.
Fremersdorf, F., Polonyi-Fremersdorf, E., Die farblosen Gläser der Frühzeit in Köln. 2. und 3. Jahrhundert, Denkmäler des römischen Köln IX, Köln, 1984.
 
31.
Garbsch, J., Die norisch-pannonische Frauentracht im 1. und 2. Jahrhundert, Münchener Beiträge zur Vor- und Frühgeschichte 11, München, 1965.
 
32.
Godłowski, K., Materiały do poznania kultury przeworskiej na Górnym Śląsku (część II), Materiały Starożytne i Wczesnośredniowieczne IV, 1977, p. 7–234.
 
33.
Godłowski, K., Kultura przeworska, [in:] Jerzy Wielowiejski (red.), Prahistoria ziem polskich tom V: Późny okres lateński i okres rzymski, 1981, p. 57–135.
 
34.
Gudenrath, W., Enameled Glass Vessels, 1425 B.C.E. – 1800: The Decorating Process, Journal of Glass Studies 48, 2006, p. 23–70.
 
35.
Hamelin, P.,, Gobelet de verre émaillé du Musée d’Alger, Libyca. Archéologie –Épigraphie (Alger) III/1, 1955, p. 89–99.
 
36.
Harden, D. B., Roman glass from Karanis, Ann Arbor (Michigan), 1936.
 
37.
Harden, D. B., Ancient Glass. 1: Pre-Roman, “The Archaeological Journal” 125, 1969, p. 46–72.
 
38.
Harden, D. B. et alii, Glas der Caesaren. Ausstellungskatalog, Mailand, 1988.
 
39.
Hope, C. A., Whitehouse, H. V., The Gladiator Jug from Ismant el-Kharab, [in:] G. E. Bowen, C. A. Hope (eds), The Oasis Papers 3, Proceedings of the Third International Conference of the Dakhleh Oasis Project, Oxford, 2003, p. 291–310.
 
40.
Isings, C., Roman Glass from dated Finds, Archaeologica Traiectina 2, Groningen, 1957.
 
41.
Jahn, M., Die Bewaffnung der Germanen in der älteren Eisenzeit etwa von 700 v. Chr. bis 200 n. Chr., Mannus-Bibliothek 16, Würzburg, 1916.
 
42.
Jaskanis, J., Kurhany typu rostołckiego. Z badań nad kulturą wschodniopomorsko-mazowiecką we wschodniej Polsce, [in:] Kultury archeologiczne i strefy kulturowe w Europie Środkowej w okresie wpływów rzymskich, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, Prace Archeologiczne 22, Kraków, 1976, p. 215–251.
 
43.
Junkelmann, M., Das Spiel mit dem Tod. So kämpften Roms Gladiatoren, Mainz, 2000.
 
44.
Kaszewska, E., Zadowice 1, comm. de Godziesze Wielkie, dép. de Kalisz, Inventaria Archaeologica. XLVII, 1982, pl. 286–288.
 
45.
Kietlińska, A., Struktura społeczna ludności kultury przeworskiej, Materiały Starożytne IX, 1963, p. 7–98.
 
46.
Kisa, A., Das Glas im Altertum, vol. I–III, Leipzig, 1908.
 
47.
Kolendo, J., Kontakty Rzymu z Barbarzyńcami Europy Środkowej i Wschodniej, [in:] J. Kolendo, Świat antyczny i Barbarzyńcy. Teksty, zabytki, refleksja nad przeszłością, vol. I, Instytut Archeologii, Uniwersytet Warszawski, seria podręczników, vol. I (eds A. Bursche, R. Chowaniec & W. Nowakowski), Warszawa, 1998, p. 15–28.
 
48.
Kondracki, J., Geografia regionalna Polski, Warszawa, 1998.
 
49.
Kunkel, O., Vorläufige Mitteilungen über neue Kaiserzeitliche Funde in Pommern, [in:] Bericht über die neunte Tagung der Gesellschaft für deutsche Vorgeschichte, Braunschweig, 25.–30. Mai 1926, Mannus Erg.-Bd V, Leipzig, 1927, p. 119–128.
 
50.
Kurowicz, P., Olędzki, M., Cmentarzysko ludności kultury przeworskiej w Charłupi Małej koło Sieradza, Łódź, 2002.
 
51.
Le Maho, S., Sennequier, G., A propos d’un verre á decor peint trouvé à Rouen (fin 2e milieu 3e siécle), [in:] Annales du 13e Congrès de l’Association Internationale pour l’Histoire du Verre, Pays Bas 28 août – 1 septembre 1995, Lochem, 1996, p. 175–184.
 
52.
Leclant, J., Glass from the Meroitic Necropolis of Sedeinga (Sudanese Nubia), Journal of Glass Studies 15, 1973, p. 52–68.
 
53.
Liana, T., Chronologia względna kultury przeworskiej we wczesnym okresie rzymskim, Wiadomości Archeologiczne XXXV/4, 1970, p. 429–492.
 
54.
Lloyd Morgan, G., Description of the Collection in the Rijksmuseum G.M. Kam at Nijmegen, IX: The Mirrors, including a description of the Roman Mirrors found in the Netherlands, in other Dutch Museums, Nijmegen, 1981.
 
55.
Lund Hansen, U., Römischer Import im Norden. Warenaustausch zwischen dem Römischen Reich und dem freien Germanien während der Kaiserzeit unter besonderer Berücksichtigung Nordeuropas, Nordiske Fortidsminder, Serie B, 10, København, 1987.
 
56.
Lund Hansen, U. et alii, Himlingøje – Seeland – Europa. Ein Gräberfeld der jüngeren römischen Kaiserzeit auf Seeland, seine Bedeutung und internationalen Beziehungen, Nordiske Fortidsminder, Serie B, 13, København, 1995.
 
57.
Madyda, R., Sprzączki i okucia pasa na ziemiach polskich w okresie rzymskim, Materiały Starożytne i Wczesnośredniowieczne IV, 1977, p. 351–411.
 
58.
Madyda-Legutko, R., Die Gürtelschnallen der Römischen Kaiserzeit und der frühen Völkerwanderungszeit in mitteleuropäischen Barbaricum, B.A.R. Int. Series 360, Oxford (1986) 1987.
 
59.
Mączyńska, M., Uwagi o niektórych typach zapinek II grupy serii wschodniej Oscara Almgrena, Wiadomości Archeologiczne LVIII, 2006, p. 159–184.
 
60.
Michon, E., La verrerie antique à propos du livre de M. Morin-Jean, Bulletin de la Société Nationale des Antiquaires de France, Paris, 1913, p. 376–387.
 
61.
Morton, F., Polaschek, E., Die römische Niederlassung von Hallstatt, Jahrbuch für Landeskunde und Heimatpflege im Gau Oberdonau 91, 1944, p. 321.
 
62.
Niewęgłowski, A., Mazowsze na przełomie er. Przemiany społeczne-demograficzne i gospodarcze, Wrocław, 1972.
 
63.
Niewęgłowski, A., Obrządek pogrzebowy ludności kultury przeworskiej na przełomie er (II wiek p.n.e. – II wiek n.e.), Wrocław, 1981.
 
64.
Niezabitowska, B., Lustra z kolekcji wrocławskiej, [in:] A. Kokowski (ed.), Sarmaci i Germanie, Studia Sarmatica I, Lublin, 2004, p. 193–263.
 
65.
Norling-Christensen, H., Vestlandskedler og malede glas, Kuml, 1953, p. 47–60.
 
66.
Norling-Christensen, H., Romerske glaskar i Danmark, Nationalmuseets Arbejdsmark 1953, 1953, p. 81–90.
 
67.
Norling-Christensen, H., Hohe Glasbecher vom Pompeji-Typ mit einer Verzierung, die meistens aus eingeschliffenen, dichtgestellten Furchen oder Facetten besteht, [in:] Provincialia. Festschrift für R. Laur-Belart, Basel/Stuttgart, 1968, p. 410–427.
 
68.
Nowakowski, Z., Cmentarzysko ciałopalne w Zdunach, woj. skierniewickie, Wiadomości Archeologiczne LIII/1 (1993–1994), 1995, p. 113–138.
 
69.
Nowakowski, Z., Cmentarzysko kultury przeworskiej w Żdżarowie, pow. sochaczewski, Wiadomości Archeologiczne LVI (2002–2003), 2003, p. 283–379.
 
70.
Olędzki, M., Rollenkappenfibeln der östlichen Hauptserie O. Almgren 37-41 und die Varianten Fig. 42-43, [in:] 100 Jahre Fibelformen nach Oscar Almgren. Internationale Arbeitstagung 25.–28. Mai 1997 in Klein Machnow, Land Brandenburg, Forschungen zur Archäologie im Land Brandenburg 5, Wünsdorf [2002], 1998, p. 67–84.
 
71.
Oliver, A., Early Roman Faceted Glass, Journal of Glass Studies 26, 1984, p. 35–56.
 
72.
Painter, K. S., Roman Glass, [in:] D. B. Harden et alii (eds), Masterpieces of Glass, London, 1968, p. 36–90.
 
73.
Pernice, E., Der Grabfund von Lübsow b. Greifenberg in Pommern, Praehistorische Zeitschrift IV (1912), 1913, p. 126–148.
 
74.
Pieta, K., Die frühen norisch-pannonischen Handelsbeziehungen mit dem nördlichen Mitteldonaugebiet, [in:] Peregrinatio gothica. Jantarová stezka (eds J. Čižmářová & Z. Měchurová), Acta Musei Moraviae, Suppl., Scientiae sociales LXXXII, Brno (1997), 1998, p. 45–61.
 
75.
Pietrzak, M., Lusterka brązowe z I wieku n.e. z Opalenia i Różyn, woj. pomorskie, [in:] Nowe materiały i interpretacje, stan dyskusji na temat kultury wielbarskiej (eds M. Fudziński & H. Paner), Gdańsk, 2007, p. 139–150.
 
76.
Richter, G. M. A., Smith, R. W., A Glass Bowl with the Judgement of Paris, Burlington Magazine 95 (June 1953), 1953, p. 180–187.
 
77.
Riedel, M., Köln – ein römisches Wirtschaftszentrum, Köln, 1982.
 
78.
Rostovtzeff, M., Steklânnyâ razpisnyâ vazy pozdne-èllinističeskago vremeni i istorìâ dekorativnoj živopisi [Late Hellenistic painted glass vases and the history of decorative painting], Izvestìâ imperatorskoj Arheologičeskoj kommissìi 54 (Petrograd˝), 1914, p. 1–26, 119–120.
 
79.
Rostovtzeff, M., Vasi di vetro dipinti del periodo tardo-ellenistico e la storia delle pittura decorative, Archeologia Classica 15, 1963, p. 151–179.
 
80.
Rütti, B., Ein bemalter Glasbecher aus dem römischen Vicus Vitudurum-Oberwintherthur, Zeitschrift für Schweizerische Archäologie und Kunstgeschichte 37, 1980, p. 198–202.
 
81.
Rütti, B., Early Enamelled Glass, [in:] M. Newby, K. Painter (eds), Roman Glass: Two Centuries of Art and Invention, The Society of Antiquaries of London, London, 1991, p. 122–136.
 
82.
Rütti, B., Les verres peint du Haut Empire romain: centres de production et de diffusion, [in:] D. Foy, M.-D. Nenna (eds), Échanges et commerce du verre dans le monde antique. Actes du colloque de l’AFAV, Aix-en-Provence et Marseille, 7–9 juin 2001, Monographies Instrumentum 24, Montagnac, 2003, p. 349–357.
 
83.
Schleirmacher, M., Ovisi, Z., Bergung und Konservierung des bemalten Glaspokals aus der Richard-Wagner-Strasse in Köln, Kölner Jahrbuch 26, 1993, p. 585–593.
 
84.
Schuster, J., Die Beziehungen der Gebiete Ostbrandenburgs zur Wielbark- und Przeworsk-Kultur im späten 2. und beginnenden 3. Jh. n. Chr. Mit einer formenkundlichen Untersuchung der späten Rollenkappenfibeln A II, 41, Veröffentlichungen zur brandenburgischen Landesarchäologie 36/37 (2002/2003), 2005, p. 89–161.
 
85.
Silvestrini, D., La coppa vitrea greca-alessandrina di Locarno, Bollettino d’Arte 31, 1938, p. 430–443.
 
86.
Sorokina, N. P., Das Antike Glas der Nordschwarzmeerküste, [in:] Annales du IV Congrès des Journées Internationales du Verre, Ravenne-Venise, 13–20 mai 1967, Liegi, 1968, p. 67–79.
 
87.
Sorokina, N. P., Steklânnaâ posuda [Glass vessels], [in:] G. A. Košelenko, I. T. Kruglikova, V. S. Dolgorukov, Antičnye gosudarstva Severnogo Pričernomorʹâ [Ancient states of the northern Black Sea zone], Arheologiâ SSSR, Moskva, 1984, p. 233–236.
 
88.
Sorokina, N. P., Wo wurde der Amphoriskos aus Pantikapaion geblasen und bemalt?, [in:] Annales du 12e Congrès de l’Association Internationale pour l’Histoire du Verre, Vienne-Wien, 26–31 août 1991, Amsterdam, 1993, p. 59–66.
 
89.
Sorokina, N. P., Antičnoe steklo v sobranii èrmitaža. Katalog [Ancient Glass in the Hermitage collection], Sankt-Peterburg, 1997.
 
90.
Stasiak, M., Ceramika z cmentarzyska kultury przeworskiej w Opoce, Kultura Przeworska II, Lublin, 1994.
 
91.
Stawiarska, T., Naczynia szklane okresu rzymskiego z terenu Polski. Studium archeologiczno-technologiczne, Warszawa, 1999.
 
92.
Stern, E. M., Römisches, byzantinisches und frühmittelalterliches Glas, 10. v. Chr. – 700 n. Chr. Sammlung Ernesto Wolf, Ostfildern-Ruit, 2001.
 
93.
Szpunar, A., Osada kultury przeworskiej w Pasiece Otfinowskiej, gm. Żabno, woj. Tarnów, stanowisko 1, Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego 1993, 1994, p. 163–193.
 
94.
Szymański, P., Ceramika z cmentarzysk kultury bogaczewskiej. Próba analizy na podstawie wybranych materiałów, [in:] Materiały do archeologii dawnych ziem pruskich, Barbaricum 6, Warszawa, 2000, p. 109–201.
 
95.
Tarnowski, J.. Fotografia lotnicza a archeologia – możliwości wykorzystania zdjęć lotniczych w badaniach archeologicznych na terenie ziem polskich, master’s thesis, Institute of Archaeology, Warsaw University, 1987.
 
96.
Tyszler, L., Cmentarzysko kultury przeworskiej z brukami kamiennymi w Kompinie, stan. 12, woj. łódzkie, Łódzkie Sprawozdania Archeologiczne V, 1999, p. 167–178.
 
97.
Weitzmann, K., Turner, E., An enamelled glass beaker with a scene from New Comedy, Antike Kunst 24, 1981, p. 30–65.
 
98.
Welker, E., Die römischen Gläser von Nida-Heddernheim I, Schriften des Frankfurter Museums für Vor- und Frühgeschichte 3, Frankfurt, 1974.
 
99.
Welker, E., Die römische Gläser von Nida-Heddernheim II, Bonn, 1986.
 
100.
Whitehouse, D., Begram reconsidered, Kölner Jahrbuch 22, 1989, p. 151–157.
 
101.
Whitehouse, D., Begram, the Periplus and Gandharan art, Journal of Roman Archaeology 2 (Ann Arbor), 1989, p. 93–100.
 
102.
Wołągiewicz, R., Ceramika kultury wielbarskiej między Bałtykiem a Morzem Czarnym, Szczecin, 1993.
 
103.
Woyda, S., Mazowiecki ośrodek hutnictwa starożytnego (I w. p.n.e. – IV w. n.e.), Kwartalnik Historii Kultury Materialnej XXV/4, 1977, p. 471–488.
 
104.
Woyda, S., Mazowieckie centrum metalurgiczne z młodszego okresu przedrzymskiego i okresu wpływów rzymskich, [in:] Sz. Orzechowski (ed.), Hutnictwo świętokrzyskie oraz inne centra i ośrodki starożytnej metalurgii żelaza na ziemiach polskich, Kielce, 2002, p. 121–154.
 
105.
Ziemlińska-Odojowa, W., Niedanowo. Ein Gräberfeld der Przeworsk- und Wielbark-Kultur in Nordmasowien, Monumenta Archaeologica Barbarica VII, Kraków, 1999.
 
ISSN:0043-5082